100.000-10.000 v. Chr.

Pleistoceen – 100.000-10.000 – 10e millennium v. Chr.

Voor het tijdvak van 100.000 tot 10.000 v. Chr. is het niet eenvoudig een eenduidige tijdlijn op te stellen. Dat komt voor een deel doordat datering met steeds grotere onnauwkeurigheid gepaard gaat naarmate we teruggaan in de tijd. Voor een deel komt het ook doordat het tijdvak door verschillende wetenschappen vanuit hun eigen gezichtspunt bestudeerd wordt. Bij gebrek aan absolute datering werken wetenschappers vaak met namen om zo toch zeker te zijn dat zij over dezelfde tijd spreken. Iedere wetenschap (bijvoorbeeld de geologie, paleontologie en archeologie) heeft zijn eigen namen gegeven aan verschillende tijdvakken en het begint pas langzamerhand duidelijk te worden hoe deze fasen, tijdperken en culturen qua tijd in elkaar te vertalen zijn. Bovendien kan iedere nieuwe vondst de bestaande denkbeelden weer omverwerpen. Het onderstaande is een poging de verschillende gegevens samen te brengen tot één geheel, in het besef dat veel nog voor verbetering vatbaar is. Indien onze kennis inmiddels verder is, wordt de lezer uitgenodigd -geheel volgens de wiki-filosofie- verbeteringen aan te brengen.

100.000 Eerste aanwijzingen voor de aanwezigheid van homo sapiens sapiens in zuidelijk Afrika.
100.000 Geologen beschouwen deze tijd als het laatste deel van het Pleistoceen. Dit tijdvak begint zo'n 1,6 tot 1,8 (volgens sommigen 2,5) miljoen jaar geleden. Het einde van het Pleistoceen wordt meestal gesteld op 9600 v. Chr. Europa en een deel van Azië worden bewoond door Neanderthalers. Er is onenigheid of zij een aparte soort homo neanderthalensis dan wel een aparte ondersoort homo sapiens neanderthalensis (in plaats van homo sapiens sapiens) vormden.
80.000 Begin van het Midden-Paleolithicum. In deze tijd zijn er voor het eerst bewijzen van doelbewuste begrafenispraktijken.
80.000 Begin van het Eemien, de laatste tussenijstijd. In deze tijd is het klimaat zelfs iets warmer dan nu. Zoals de meeste tussenijstijden zou de warme tijd niet veel meer dan 100 eeuwen duren.
70.000 In deze tijd begint de laatste grote ijstijd, het Würm in Europa en Wisconsin in Amerika.
70.000 Volgens genetische gegevens gaat de menselijke soort in deze tijd door een genetische flessehals, we zijn bijna uitgestorven...
60.000-45.000 Aankomst van de eerste mensen in Australië. Alhoewel het zeepeil veel lager was moeten zij met een vlot of vaartuig het Australische continent bereikt hebben. De aboriginals zouden nooit het stadium van pijl en boog bereiken en ook nooit aan landbouw doen.
53.000 Rond deze tijd bereikt de koude een hoogtepunt (Vroeg-Wisconsin).
50.000 Uit grafvondsten in Israël en Zuid-Frankrijk blijkt dat er onder de Neanderthalers zoiets als ritueel en religieuze opvattingen bestond.
45.000 Het Port Talbot interstadiaal, een wat warmere periode.
42.000 Er wordt oker gewonnen uit mijnen in Swaziland.
41.000 1ste Mid-Wisconsin, het ijs is weer opgerukt.
40.000 In de Niahgrot (Borneo) en in Wadjak (Java) wonen mensen van het moderne type.
38.000 Plum-Point interstadiaal, een warmere periode.
35.000 Begin van het Boven-Paleolithicum in Europa.
35.000 Gevorderde jagers, de Cro-Magnonmensen, beginnen zich vanuit het oosten over Europa uit te breiden. Zij zijn de eerste vertegenwoordigers van homo sapiens sapiens in dit gebied. Zij worden gevolgd door de Aurignacmensen. Zij zijn de eerste kunstenaars en voeren vernieuwingen door in de technologie van de jacht.
35.000 Einde van het Mousterien dat in Europa vanaf ongeveer 120.000 geduurd heeft. Wat er precies met de Neanderthalers gebeurt is niet duidelijk. Wellicht worden zij verdrongen door de nieuwkomers, misschien gaan zij in de nieuwe bevolking op.
30.000 In de Zhoukoudiangrot in China zijn de bewoners nu niet meer van moderne mensen te onderscheiden. Deze grot heeft ook vondsten uit een veel eerdere tijd (vanaf 450.000) opgeleverd.
31.000 2e Mid-Wisconsin. Het ijs is weer op een hoogtepunt.
vanaf 25.000 De Gravettiërs, voornamelijk mammoetjagers in Europa, tot aan het Baikalmeer toe. Zij laten kunstwerken na, veelal gesneden uit bot of ivoor.
25.000-20.000 De mens bereikt Australië vanuit Sundaland, een stuk van zuidelijk Azië dat nu goeddeels onder water staat. Alleen eilanden als Java, Sumatra en Borneo steken nu nog boven water.
24.000 Farmdale interstadiaal, een warme periode.
24.000 Het ijs begint weer op te rukken. Het Laat-Wisconsin bereikt zijn hoogtepunt rond 17.000 v. Chr.
24.000-18.000 Het zeeniveau is erg laag, het is sinds 53.000 niet zo laag geweest. In Beringië is er een ijsvrije corridor die het mogelijk maakt het continent van Noord-Amerika te voet te bereiken vanuit Azië. Of de voorouders van de Amerikaanse indianen daar ook gebruik van hebben gemaakt is een omstreden zaak. De corridor is in het 10e millennium v. Chr. opnieuw open en sommigen denken dat de weinige archeologische vondsten van voor die datum onbetrouwbaar zijn. Hoewel men in het algemeen wel denkt dat de bevolking van de beide Amerika's via Beringië uit Azië gekomen is, worden de oudste vondsten eerder in het zuiden gedaan dan in of rond Alaska. Zo wordt de vondst in Pedra Furada op 30.000 v. Chr. geschat, maar de vondsten in de Bluefishgrot in Alaska op 13.000.
15.000-10.000 De mensen van het Magdalenien zijn begaafde beeldhouwers, schilders en graveurs. Zij laten in de grotten van Lascaux en Altamira indrukwekkende voorbeelden achter. Zij gebruiken oker, hematiet en mangaanhoudende pigmenten.
14.000 In Australië sterven rond deze tijd de grote buideldieren uit. Of de mens daartoe heeft bijgedragen is niet duidelijk. Klimaatsveranderingen zijn een belangrijke mogelijkheid. Het continent wordt steeds woestijnachtiger.
13.000 De Mesolithische of Late Jachtkulturen beginnen in het Midden-Oosten, bijvoorbeeld in het Zagrosgebergte. Er worden voor het eerst microlieten en maalstenen voor het verwerken van wilde graansoorten aangetroffen. (De term mesolithisch wordt nu door vele archeologen als achterhaald beschouwd.)
Het Laat-Paleolithische dorp van Monte Verde van ca 11.000 in Zuid-Chili is goed bewaard in een veenmoeras en bevat houten gebouwen, artefacten, voedselresten en geneesmiddelen.
12.000? Two Creeks interstadiaal, een warmere periode. Het ijs begint zich terug te trekken. Dit is onderdeel van de algemene opwarmingstrend. Eén van de gevolgen zou zijn dat granen zich in de vruchtbare sikkel (Israël, Palestina, Libanon, Noord-Syrië, Zuid-Anatolië en Noord-Irak) goed kunnen ontwikkelen.
12.000-9.000 Begin van sedentarisatie in de vruchtbare sikkel in het Nabije Oosten. De mensen leggen er voorraadplaatsen van voedsel (voornamelijk granen) aan. In het begin leven ze semi-nomadisch, ze trekken rond en hebben meer dan één vaste woonplaats. Dit evolueert langzaam maar zeker naar één vaste woonplaats. In Noord-Israël is bijvoorbeeld in Mallaha een gehucht gevonden met vijf of zes ronde hutten die half ingegraven waren en dateren tussen 12.500 en 10.000 v. Chr.
11.000 Begin van de Jongere Dryas, een koude periode die een tijdelijke ommekeer in de opwarmingstrend weerspiegelt. Dit is mogelijk veroorzaakt doordat de zuidelijke tong van de Noord-Amerikaanse Laurentide-ijskap (waar nu het Bovenmeer ligt) zich ver genoeg heeft teruggetrokken zodat het gigantische Agassizmeer, dat daarachter ligt en grote delen van West-Ontario, Manitoba en Saskatchewan bedekt, leeg kan lopen in de Baai van St. Laurence. De hoeveelheid koud zoet water die zo in de oceaan terecht komt is erg groot. Bovendien verandert de warmtebalans op het Noord-Amerikaanse continent.
ca 10.500 In Japan wordt aardewerk vervaardigd. In de Fukuigrot is het oudste aardewerk ooit gevonden.