Amsterdam

Dit artikel gaat over de hoofdstad van Nederland, zie ook het artikel over de Gemeente Amsterdam. Voor overige betekenissen, zie Amsterdam (doorverwijspagina).

---

Beluister +?

Amsterdam (ook wel: Mokum uit het Jiddisch-Amsterdams) is de hoofdstad van Nederland. De stad ligt in de provincie Noord-Holland, aan de monding van de Amstel en aan het IJ. De haven van Amsterdam is via het Noordzeekanaal verbonden met de Noordzee.

Op 1 juni 2005 telde de gemeente Amsterdam 738.434 inwoners. De gemeente is onderverdeeld in verschillende stadsdelen. De stedelijke regio (Amsterdam, samenwerkende gemeenten (zie ROA), Almere, en anderen) telt ongeveer 1,5 miljoen inwoners.

Geschiedenis

Hoofdartikel: Geschiedenis van Amsterdam

In de 13e eeuw werd de dam (op de plek van het plein dat nu de Dam heet) aangelegd, waar Amsterdam zijn naam aan ontleent. Het stukje rivier buitenwaarts, het Damrak, was het begin van de Amsterdamse haven. De eerste stadsrechten komen rond 1300 en spoedig daarna komt de tol op bier. De contacten rond de bierhandel met Hamburg waren de springplank voor de handel met het Oostzeegebied, het begin van Amsterdam als handelsstad en in de 15e eeuw was Amsterdam gegroeid tot de belangrijkste handelsstad van Holland.

De stad kreeg al snel een traditie van burgerlijk bestuur, met een belangrijke rol voor de vroedschap: een college van vooraanstaande burgers die de meeste bestuurders benoemden.

Het stadsbestuur liep niet voorop bij de opstand tegen Spanje maar sloot zich uiteindelijk in 1578 aan (Satisfactie), vooral vanwege handelsbelangen. Na de inname van Antwerpen door de Spanjaarden in 1585 kwamen veel Antwerpenaren, met hun handelsnetwerk, naar Amsterdam. Hun komst en die van Portugese joden speelde een grote rol in wat de Gouden Eeuw van Amsterdam en Holland werd. De bevolking van Amsterdam nam in die periode snel toe. Omstreeks 1570 telde Amsterdam minder dan 30.000 inwoners, maar in 1622 was dit getal gegroeid tot ruim 100.000. Tegen het einde van de 17e eeuw zou de bevolking zelfs de 200.000 benaderen. Deze bevolkingsgroei maakte een systematische uitleg van de stad noodzakelijk, waaraan de fraaie, concentrisch grachtengordels met hun fraaie koopmanshuizen te danken zijn.

Daarna vertoonde de groei van de stad een zekere stagnatie: de rijke Amsterdammers gingen meer en meer van rentenieren leven en nieuwelingen kregen weinig kans.

Pas omstreeks 1850 begon Amsterdam zich uit te breiden buiten de 17e eeuwse Singelgracht. Toen brak de industriële revolutie door en begon een nieuwe periode van expansie. Vernieuwing van de handel (Noordzeekanaal), nieuwe industrie en een bevolkingsexplosie die opgevangen werd in de 19e-eeuwse-gordel. De bevolking groeide van ca. 250.000 omstreeks 1850 tot 510.000 in 1900.

De sociale misstanden waar de industriële revolutie mee gepaard ging maakten Amsterdam tot een centrum van de Nederlandse sociaal-democratie en leidden tot een grootschalige stadsuitbreiding (AUP).

Aan het einde van de twintigste eeuw kreeg dat een nieuwe impuls met bouwen aan 'de compacte stad' en kwam Amsterdam in een nieuwe periode van bloei: centrum van tolerantie en emancipatie, van nieuwe media en kenniseconomie, van diversiteit (cultureel, economisch, etnisch).

Wapen

Het wapen van Amsterdam bestaat uit drie Andreaskruisen, die verticaal onder elkaar staan. Ditzelfde vindt men terug op de Amsterdamse vlag, maar dan liggend. De betekenis van de kruizen is onbekend, maar historici gaan ervan uit dat het staat voor de drie plagen die Amsterdam getroffen hebben, nl. het water, het vuur en de pest. Ook wordt het wapen van de familie Persijn (heer Jan Persijn is genoemd als stichter van "die plaatse") aangevoerd als inspiratie voor de drie Andreaskruizen. De drie kruizen vindt men terug op allerlei gebouwen, in vele logo's en ook op de Amsterdammertjes. Een andere theorie is dat de drie kruizen staan voor drie doorwaadbare plaatsen. Amstelveen heeft hetzelfde wapen met 4 kruizen, Ouderkerk aan de Amstel met 5 kruizen.

Ook kreeg de stad in 1489 van keizer Maximiliaan I van het Heilige Roomse Rijk het recht om boven haar wapenschild de keizerskroon te voeren. Dit als dank voor de ruime steun die de stad hem had verleend in de vorm van grote geldleningen.

Na de Tweede Wereldoorlog werd, als hulde aan het verzet van Amsterdammers, het devies 'Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig' aan het wapen toegevoegd.

Bestuur en gemeente

Zie ook: Amsterdam:Bestuur, Lijst van Amsterdamse burgemeesters

De Gemeente Amsterdam is verdeeld in 14 stadsdelen (lijstje), die als gemeenten georganiseerd zijn en ook in belangrijke mate autonome gemeenten zijn. In afwijking van het gemeentelijk model hebben de stadsdelen een (door de Raad) gekozen 'burgemeester'. Het havengebied Westpoort wordt centraal door de gemeente bestuurd. Amsterdam maakt deel uit van het kaderwetgebied ROA (Regionaal Orgaan Amsterdam).

Amsterdam is een 'linkse' stad, al sinds liberalen als Willem Treub in het bestuur zaten. En al zo'n honderd jaar speelt de sociaal-democratie een belangrijke rol in het gemeentebestuur met grote namen als Wibaut, Miranda en Schaefer. Er zijn ook altijd heel wat kiezers links van de SDAP en PvdA geweest, meestal verdeeld over meerdere partijen. En het anarchistisch sentiment (Domela rond 1900, Provo in de jaren 1960) is ook altijd sterk geweest.

Amsterdam heeft een traditie van tolerantie. Dat is al zo sinds de regenten in de 17e en 18e eeuw de dominees van de Hervormde Kerk in toom hielden en katholieken, joden, afwijkende protestanten en vrijdenkers een voor die tijd ongekende ruimte lieten, met een bijbehorende vrijheid van drukpers. Golven van immigranten, van toen tot nu, hebben dat herkend en bijgedragen aan de economische en culturele bloei van de stad. In de recente historie zijn de burgemeesters Ed van Thijn en Job Cohen maar ook wethouder Ahmed Aboutaleb boegbeeld van die traditie.

Economie en werk

Het algemene beeld dat van Amsterdam geldt is dat van een handelsstad. Maar al in de Gouden Eeuw ging dat niet zonder industrie (scheepsbouw, bierbrouwerij, touwslagerij, houtzagerij), zakelijke diensten (beurs, verzekeringen, bankwezen), communicatie (drukkerijen, uitgeverijen), wetenschap (Atheneum Illustre, kennisinstituten) en gezelligheid (kroegen, theaters en restaurants ).

Het is vooral die economische diversiteit die al eeuwenlang de economische kracht van Amsterdam vormt. De ontvankelijkheid voor nieuwigheden (economisch en cultureel klimaat) heeft er voor gezorgd dat Amsterdam de boot van de nieuwe technologie niet heeft gemist en inmiddels één van de wereldhoofdsteden van de ICT-economie is (één op de zeven arbeidsplaatsen zitten nu in die sector). Heel passend in de Amsterdamse context gaat dat overigens meer over 'toepassing' dan over 'techniek'.

De hedendaagse creatieve klasse speelt een belangrijke rol in de voortdurende vernieuwing van de Amsterdamse economie. Maar zij zou geen meter maken zonder steun van gezelligheid en omringende traditionele dienstverlening. Diversiteit van de arbeid en van de economische en culturele omgeving blijft de centrale kracht van de Amsterdamse economie.

Bezienswaardigheden

Speciaal 'Amsterdams'

Amstel Albert Cuypmarkt de Grachtengordel: het Singel de Herengracht de Keizersgracht de Prinsengracht Historisch Stadsgezicht Jordaan

Magere brug Museumplein Nieuwmarkt Paleis op de Dam Plan Zuid Vondelpark Wallen Westerkerk IJ

Attracties

Artis (dierentuin) Dam Damrak Diamantslijperijen

de Hortus Rondvaarten op de Grachten zie verder Cultuur en Recreatie

Monumenten en gebouwen

Amsterdam telt circa 7.150 beschermde Rijksmonumenten en circa 500 beschermde gemeentelijke monumenten.

Amstel Hotel Anne Frankhuis Begijnhof Beurs van Berlage Bijenkorf Centraal Station Felix Meritis 's Lands Zeemagazijn / Nederlands Scheepvaartmuseum Muiderpoort Munt Montelbaanstoren Mozes en Aäronkerk Nieuwe Kerk Noorderkerk Onze-Lieve-Heer-op-Zolder

Oosterkerk Oude Kerk Paleis op de Dam Portugees-Israëlietische Synagoge Rembrandthuis Rijksmuseum Schreierstoren Sint Nicolaaskerk Trippenhuis Tropenmuseum Voormalig Hoofdpostkantoor De Waag Westerkerk Zuiderkerk

Herdenkingsmonumenten

Allendemonument (11 september 1973) Auschwitzmonument Dachaumonument De Dokwerker Hollandsche Schouwburg Homomonument

Monument Indië-Nederland Nationaal Monument op de Dam Nationaal Monument Slavernijverleden Ravensbrückmonument Vrijheidscarillon (Plein 1940-'45)

Stadions

Amsterdam ArenA Frans Otten Stadion Nationaal Rugby Centrum Amsterdam

Olympisch stadion Sporthallen Zuid Velodrome Olympia

Cultuur en recreatie

Musea

Allard Pierson Museum Amsterdams Historisch Museum Anne Frankhuis Arcam, Architectuur Centrum Amsterdam Bijbelsmuseum Filmmuseum Fotografiemuseum FOAM Gemeente Archief Amsterdam Hermitage Amsterdam Huis Marseille, Fotografie Joods Historisch Museum Molen van Sloten Multatuli Museum Nederlands Scheepvaartmuseum

NEMO Nieuwe Kerk Museum Amstelkring Oude Kerk Paleis op de Dam Persmuseum Rembrandthuis Rijksmuseum Amsterdam Stedelijk Museum / Stedelijk Museum Bureau Amsterdam Theatermuseum Tropenmuseum Vakbondsmuseum Van Gogh Museum

Concert en theater

Bachzaal De Balie Bellevue Beurs van Berlage Bimhuis Boom Chicago De Brakke Grond Theater Carré Concertgebouw Cosmic De Engelenbak Frascati Heineken Music Hall

Hetveem Theater De Melkweg Muziektheater (in de "Stopera") Muziekgebouw aan 't IJ De Meervaart Nieuwe de la Mar Paradiso Rialto Shaffy theater Stadsschouwburg Theater Fabriek Amsterdam Tuschinski Theater Werktheater

Recreatie en parken

Amstelpark Amsterdamse Bos met Bosbaan Amsterdam Plage Beatrixpark Bijlmerpark Bijlmerweide Diemerpark en Diemerzeedijk Erasmuspark Eendrachtspark Flevopark Florapark Gaasperplas en Gaasperpark Gerbrandypark Gijsbrecht van Amstelpark Leidseplein Martin Luther Kingpark Museumplein

NEMO Summertime Nieuwe Meer Nieuwmarkt Oosterpark Recreatiegebied de Hoge Dijk Rembrandtpark Rembrandtsplein Sarphatipark Sloterplas en Sloterpark Spui Strand Blijburg Strand West Strand Zuid Recreatiegebied het Twiske Vliegenbos Vondelpark Westerpark

Scholen en universiteiten

Amstellyceum Amsterdams Lyceum Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten Barlaeus Gymnasium Calandlyceum Fons Vitae Lyceum Gerrit Rietveld Academie Hervormd Lyceum West Hervormd Lyceum Zuid Het 4e gymnasium Hogeschool van Amsterdam

Ignatiusgymnasium Islamitisch College Amsterdam Montessori Lyceum Amsterdam Open Schoolgemeenschap in de Bijlmer Osdorpse Montessorischool Pieter Nieuwland College Gerrit Rietveld Academie ROCvA Universiteit van Amsterdam Vossius Gymnasium Vrije Universiteit

Evenementen

• Sail Amsterdam (iedere vijf jaar, de volgende keer in augustus 2010)
• maart – roei-races op de Amstel: Heineken Vierkamp en Head of the river Amstel
• 30 april – Koninginnedag. Er is een grote vrijmarkt, waar veel mensen uit binnen- en buitenland op af komen.
• 4 mei – Nationale Dodenherdenking. Met Kranslegging op het Nationaal Monument op de Dam.
• 5 mei – Bevrijdingsfestival
• juni – Holland Festival, Cultuur met een grote 'C' in onder andere het Muziektheater en de Stadsschouwburg
• juni – Amsterdam Roots Festival voor wereldmuziek en wereldcultuur
• juli – Over het IJ Festival Twee weken durend theaterfestival op de oude NDSM-scheepswerf
• juli-augustus – het Surinaamse Kwakoe Festival, zes weekeinden lang tijdens de zomervakantie in het Bijlmerpark
• augustus – Amsterdam Gay Pride
• augustus – Amsterdam Skate Festival bij de Jaap Edenbaan
• september – Jordaan Festival - Drie dagen Amsterdamse smartlappen op de Westermarkt.
• oktober – Marathon van Amsterdam
• november – International Documentary Filmfestival Amsterdam
• november - intocht van Sinterklaas

Bekende en beroemde Amsterdammers

Bertus Aafjes - schrijver Najib Amhali – cabaretier Karel Appel – schilder Dennis Bergkamp – voetballer Hendrik Petrus Berlage - architect Ron Berteling – ijshockeyinternational Willem Bilderdijk - schrijver Fanny Blankers-Koen – atlete Frits Bolkestein – politicus, euro-commissaris Ferdinand Bordewijk - schrijver Majoor Bosshardt – heilsoldate Leger des Heils Ina Boudier-Bakker - schrijfster Bredero – dichter Job Cohen – burgemeester Johan Cruijff – voetballer Ferdinand Domela Nieuwenhuis – politicus Eduard Douwes Dekker – schrijver Mary Dresselhuys – toneelspeelster Wilhelmina Drucker – feministe Ko van Dijk – toneelspeler Max Euwe – schaker Anne Frank – slachtoffer van de Holocaust Louis van Gaal - voetbaltrainer Jack van Gelder – presentator radio&tv Ruud Gullit – voetballer André Hazes – volkszanger Freddy Heineken – biermagnaat Willem Frederik Hermans – schrijver Abel Herzberg - schrijver Judith Herzberg - dichteres Maurice de Hond - opiniepeiler Pieter Corneliszoon Hooft – dichter Johnny Jordaan – volkszanger

Johnny Meijer - accordeonist Gerrie Knetemann – wielrenner Ada Kok – zwemster André Kuipers - ruimtevaarder Rinus Michels – voetbaltrainer Hans van Mierlo – politicus Monne de Miranda - wethouder Rob Oudkerk - oud-politicus, wethouder Gerard Reve – schrijver Karel van het Reve – schrijver Frank Rijkaard – voetballer Rembrandt van Rijn – wereldberoemd schilder Wim Ruska – judoka Michiel de Ruyter – admiraal Jan Schaefer – staatssecretaris, wethouder Luud Schimmelpennink - politicus Annie M.G. Schmidt – schrijfster Baruch de Spinoza – filosoof Jan Swammerdam - entomoloog Jan Pieterszoon Sweelinck - componist Ton Sijbrands – dammer Ed van Thijn – oud-burgemeester Frits Thors - oud-nieuwslezer Herman Tjeenk Willink - Vice-President Raad van State Willem Treub - wethouder Joop den Uyl – minister-president, wethouder Michael van der Vlis - wethouder Joost van den Vondel – dichter Corry Vonk - revuester en cabaretière Florentinus Marinus Wibaut - wethouder Ruud de Wild - radio DJ

Meer bekende en minder bekende Amsterdammers zijn te vinden in de categorie Amsterdammers.

Zie ook

• Amsterdam van A tot Z

Externe links

• Gemeente Amsterdam
• Flash-animatie over het ontstaan van Amsterdam op de site van het Amsterdams Historisch Museum
• Beeldbank Gemeentearchief Amsterdam
• Bureau Monumentenzorg
• Amsterdams archief/beeldbank 1905 - 1913