Anton Mussert

Anton Adriaan Mussert (Werkendam, 11 mei 1894 – Den Haag, 7 mei 1946) was een Nederlands politicus, oprichter en leider van de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (NSB) in de jaren voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Na de bevrijding werd hij ter dood veroordeeld en geëxecuteerd.

Jeugd- en studiejaren

Anton Mussert werd geboren als het vierde kind van de hoofdonderwijzer van de openbare lagere school te Werkendam, een dorp in het land van Heusden en Altena - het waterrijke gebied tussen de provincies Utrecht, Zuid-Holland en Noord-Brabant. Hij groeide op in een gezin en een omgeving waarin gezag, of dat nu van God, de landsregering of de vader des huizes af­komstig was, als het centrale element in het leven werd beschouwd. Deze getrouwheid aan het gezag, gesymboliseerd door het huis van Oranje, werd in huize Mussert gekoppeld aan die andere traditioneel-­Hollandse deugden, namelijk spaarzaamheid, ijver en fatsoen. Na de lagere school, bezocht Anton Mussert(hij werd 'Adje' genoemd) de Rijks-HBS in Gorin­chem, waar hij in 1912 het einddiploma behaalde. Evenals zijn oudere broer Jo wilde hij beroepsofficier worden, niet zoals deze bij de land­macht, maar, meer in de vaderlandse traditie, bij de marine. Hij werd echter afgekeurd vanwege zijn geringe lengte. Toen besloot hij weg- en waterbouwkunde te gaan studeren aan de Technische Hogeschool te Delft. Begin januari 1913 overleed zijn vader. Mussert vereerde hem en geraakte door zijn dood in een diepe depressie.

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog meldde hij zich als vrijwil­liger, maar verder dan tot korporaal bij de vesting-artillerie zou hij het niet brengen. Een ernstige nierziekte veroorzaakte dat hij voortijdig werd afgekeurd. Thuis werd hij verpleegd door een zuster van zijn moeder. De 38-jarige Maria ('Rie') Witlam en de 18 jaar jongere Anton vatten een diepe genegenheid voor elkaar op en traden ondanks allerlei bezwaren - vooral Antons moeder had moeite met de gedachte aan een zuster annex schoondochter en een zoon annex zwager - in 1917 met elkaar in het huwelijk. In 1915 had hij zijn studie in Delft hervat, hij was een perfectionistisch en serieus student en in 1918 slaagde hij cum laude voor het examen civiel ingenieur. Via een baan bij Rijkswaterstaat kwam hij in 1920 te werken bij de Provinciale Waterstaat van Utrecht. Hij was een bekwaam ingenieur; verscheidene van zijn ontwerpen zijn ongewijzigd uitgevoerd.

Politieke bewustwording

In 1925 sloten Nederland en België een overeenkomst die erop neerkwam dat Antwerpen via een kanaal werd verbonden met de Rijn en zo met het Duitse achterland. Een grote klap voor met name Rotterdam, dat zijn concurrentiepositie ernstig bedreigd zag. Mussert, de waterstaatman, kon niet aanvaarden dat het vaderland de eigen belangen zo slecht behartigde en begon met een aantal anderen een buiten-parlementaire actie. Hij richtte het Nationaal Comité op en werd er zelf secretaris van. Met een mengeling van waterstaatkundige, financiële en politieke argumenten slaagde het comité erin voldoende stemming tegen het ver­drag te kweken om het, nadat het in de Tweede Kamer was aangeno­men, door de Eerste Kamer te laten verwerpen. De minister van Buiten­landse Zaken, jonkheer mr. dr. H.A. van Karnebeek, trad af. Mogelijk dat het succes van deze actie Mussert ertoe heeft gebracht te denken dat hij ook als politiek leider van een partij voor nationaal réveil een goed figuur zou slaan. Interessant is dat hij in het comité samenwerkte met onder anderen Cornelis van Geelkerken, met wie hij later de NSB zou oprichten, en mr. J. Zaaijer, die in 1946 de doodstraf tegen hem zou eisen. In hetzelfde jaar - 1927 - dat het Belgisch Verdrag werd verworpen, werd Mussert benoemd tot hoofdingenieur bij de Provinciale Water­staat. Daarmee had zijn kortstondige carrière in de landelijke politiek ten einde kunnen zijn. Hij verklaarde zelf tenminste: Ik dacht er niet meer aan mij in de politiek te begeven en stortte mij met inspanning van al mijn krachten op de zee van werk welke mij wachtte. Desondanks liet de gedachte aan een nationale opwekkingsbeweging hem niet helemaal los; steeds meer was het hem duidelijk geworden dat het vaderland in grote nood verkeerde, maar dat het klimaat van défai­tisme en uitzichtloosheid door de zittende politieke partijen niet door­broken kon worden. Ze maakten immers zelf deel uit van die apathie. Mussert was ervan overtuigd dat door het falen van de democratie het land onherroepelijk afgleed naar het communisme. Dat was na 24 okto­ber 1929, het begin van de crisis op de effectenbeurs van New York, geen originele visie, maar min of meer gemeengoed bij - vooral - de kleine burgerij, waartoe Mussert qua afkomst en aanleg behoorde. In zijn 'Verantwoording', geschreven in 1945 na zijn arrestatie, verklaarde hij: Ons volk moest weer leren nationaal te zijn. Zoiets als het Belgisch Verdrag zag ik als gebrek aan nationaal zelfrespect. Sinds 1918 was dit systematisch ondermijnd op elk gebied. De nationale geest moest worden opgebouwd weer van onder af aan. Een nationaal réveil was noodzakelijk. Daartoe is de NSB opgericht.

Oprichting van de NSB

In 1931 was Mussert samen met Cornelis van Geelkerken oprichter van de NSB. Mussert wees aanvankelijk de Duitse rassenleer en het antisemitisme als on-nederlands krachtig van de hand. Met de komst van Meinoud Marinus Rost van Tonningen werd de partij radicaler, volkser en antisemitischer. De NSB haalde halverwege de jaren '30 maximaal 8% van de stemmen bij de verkiezingen.

De Tweede Wereldoorlog

Toen de oorlog uitbrak dook Mussert onder. Hij beroemde zich erop de eerste onderduiker in de oorlog te zijn geweest. Na de capitulatie van de Nederlandse strijdkrachten, kwam Mussert tevoorschijn en wierp zich op als vertegenwoordiger van het Nederlandse volk. Mussert maakte zich sterk voor de oprichting van een Groot Nederland binnen het Duitse Rijk, waarin Nederland zou worden samengevoegd met Vlaanderen, Frans Vlaanderen en later ook met Wallonië. De Duitse bezetters namen dit plan echter niet serieus. Ook Mussert zelf werd door de Duitsers niet echt serieus genomen. Wel mocht Mussert in 1941 persoonlijk de eed van trouw aan Hitler zweren. In 1942 werd Mussert door de Duitse bezetters erkend als leider van het Nederlandse volk. Mussert was tijdens de oorlog een tegenstander van het opgaan van Nederland in Duitsland en hij voerde hierover een felle strijd met Rost van Tonningen.

Veroordeling en terechtstelling

Twee dagen na de capitulatie van de Duitse troepen, werd Anton Mussert op 7 mei 1945 gearresteerd. Na een proces op 27 en 28 november 1945 werd hij op 12 december 1945 door het Bijzonder Gerechtshof in Den Haag ter dood veroordeeld wegens hulpverlening aan de vijand, een aanslag op de grondwettige regering en een poging Nederland onder vreemde heerschappij te brengen. Dit doodvonnis werd op 20 maart 1946 door de Bijzondere Raad van Cassatie bevestigd. Op 7 mei 1946, precies een jaar na zijn arrestatie, werd Mussert op de Waalsdorpervlakte gefusilleerd.

Epiloog

In de nacht van zaterdag 16 op zondag 17 juni 1956 werd gepoogd Musserts stoffelijk overschot uit zijn graf op de algemene begraafplaats van Den Haag te verwijderen. Nadat aanvankelijk de autoriteiten hadden bevestigd dat Musserts resten waren weggenomen, kwamen zij na een week met een ander verhaal. De onbekende daders zouden zich vergist hebben en de verkeerde resten hebben opgegraven. Recent onderzoek heeft dit bevestigd. Op 23 oktober 1956 kreeg de adjunct-directeur van de begraafplaats opdracht om de stoffelijke resten van Mussert te begraven in een op de begraafplaats aanwezig algemeen knekelgraf, en 'deze resten met andere resten te mengen en wel zodanig dat herkenning uitgesloten moet worden geacht.' Zo geschiedde.

Bronnen:

Ronald Havenaar, Anton Mussert, verrader voor het vaderland, een biografische schets. 2e aangevulde druk. Den Haag, 1984. Jan Meyers, Mussert, een politiek leven. 2e geheel herziene en uitgebreide druk. Aspekt, Soesterberg, 2005. Anton Mussert, Nagelaten bekentenissen, verantwoording en celbrieven van de NSB-leider, bezorgd en ingeleid door Gerard Groeneveld. Uitgeverij Vantilt, Nijmegen, 2005.

Externe links

Biografie over Anton Mussert