Beurs van Berlage
De Beurs van Berlage is een historisch-monumentaal gebouw in het centrum van Amsterdam, ontworpen door Hendrik Petrus Berlage.
Historie
In het jaar 1884 schreef de gemeente Amsterdam een prijsvraag uit voor een beurs die gebouwd zou worden op het nog maar pas gedempte deel aan het Damrak. De aanleiding daartoe was de economische opleving, en het feit dat de toen al bestaande beurs van Jan David Zocher (uit 1848) bouwvallig was geworden. Hendrik Petrus Berlage nam aan de prijsvraag deel, samen met zijn toenmalige compagnon Th. Sanders. Zij behoorden tot één van de vijf die hun plannen mochten herzien, maar geen van deze werden ooit uitgevoerd.
In 1894 liet de gemeente de architect A.W. Weissman een plan ontwikkelen tot de verbouw van de beurs van Zocher. Dit ontwerp heeft later als basis gediend voor het ontwerp van Berlage.
Door de invloed van Treub (wethouder voor Publieke Werken) in de gemeente Amsterdam heeft Berlage uiteindelijk zijn plan voor deze Beurs zonder veel vertragingen kunnen realiseren.
Waar de Beurs qua stijl exact geplaatst dient te worden is niet duidelijk aan te wijzen. Er zijn Neo-stijl en Jugendstil-kenmerken te ontdekken (denk aan de invloeden van Semper), maar het gebouw wordt vooral gezien als het begin van de Moderne Bouwkunst, waaruit zowel het Nieuwe Bouwen als de Amsterdamse School (maar deze laatste deels ook als tegenreactie op de strenge Beurs) voortvloeiden. Feitelijk moet de Beurs als het gebouw gezien worden waarin de eerder al door Cuypers ingezette rationalisering definitief "kantelt" naar het moderne. Alhoewel dat 'definitief' toch weer relatief bleek: De later gebouwde Effectenbeurs op Beursplein 5 en het gebouw van De Bijenkorf, ook al nabij, zijn weer in een historiserende stijl gebouwd.
Functies
Bij het ontwerpen van de Beurs had Berlage de droombeelden van een gebouw, dat kunst, cultuur, economie en maatschappij bevat. Misschien ook een gevolg van de invloed die het rationalisme van de geschriften van Viollet-le-Duc op Berlage had.
Maar het doel van de Beurs was natuurlijk de handel. Men vond er de goederen- en graanbeurs en de effectenhandel, maar ook de lokalen voor gemeente- en rijkstelefoon, een koffiehuis, vergaderzalen, een postkantoor, een conciërgewoning, een politiebureau en een buurtsecretariaat. In de loop van de tijd is er in de Goederenbeurs nog plaats ingeruimd voor de verzekeringsbeurs en valutahandel. Ook voor de Amsterdamse Kamer van Koophandel ontwierp Berlage een indrukwekkende bestuurszaal en bijbehorend trappenhuis.
Al in 1912 vertrok de Effectenbeurs naar het nieuw gebouwde pand aan Beursplein 5. Belangrijkste reden hiervoor was de snelle groei van de Effectenhandel. Maar de handelaren hadden zich eigenlijk ook nooit thuis gevoeld in Berlage's moderne en idealistische schepping. Iets wat ook blijkt uit de stijl van het nieuwe gebouw: Met een timpaan en pilasters weer helemaal terug naar de 19e eeuw...
In 1961, met de komst van het Instituut voor Industriële Vormgeving (tijdelijk), begon het verdere verloop van de beurzen. Als laatste vertrok de beurs in opties.
In 1986 heeft de Beurs nog dienst gedaan als object in de strijd om de huisvesting van het Nederlands Architectuur Instituut, maar Rotterdam heeft deze strijd gewonnen.
Vanaf deze tijd is de Beurs in handen geweest van de Stichting De Beurs van Berlage, die het zuidelijke gedeelte (met de Grote Zaal) beheert, en hier design/architectuurexposities, evenementen en congressen organiseert. Het Nederlands Philharmonisch Orkest vestigde zich in 1987 in het noordelijke gedeelte van de beurs. Zij gebruiken daar voornamelijk de kantoren, en de voormalige Graan- en Effectenbeurs (nu AMVEST zaal en Yakult Zaal) werden ingrijpend verbouwd tot repetitie ruimte. Hierdoor zijn bijvoorbeeld de bijzondere 'doorkijkjes' van helemaal voor naar helemaal achter en vice versa (noord-zuid-noord) geblokkeerd geraakt. Deze aanpassingen zijn echter voor het grootste deel zo ontworpen dat ze weer teruggedraaid kunnen worden, waardoor het gebouw in haar originele schoonheid en bedoeling hersteld zou kunnen worden.
In de voormalige hoofdingang aan het Beursplein is sinds 2002 het Beurs van Berlage Café gevestigd, een dochteronderneming van de Stichting Beurs van Berlage.
Op 2 februari 2002 beleefde de Beurs van Berlage haar voorlopige hoogtepunt als "Palazzo Pubblico": de Gemeente Amsterdam wees de Grote Zaal — met instemming van het aanstaande paar — aan als locatie voor het burgerlijk huwelijk van kroonprins Willem-Alexander en Prinses Máxima.
Vormgeving
Bij het ontwerpen van de Beurs heeft Berlage het principe gehanteerd dat vorm en ornament nauw aansluiten bij de constructie, eenheid in veelheid. Dit was tegelijk ook een politieke stellingname. De enorme bakstenen muren die in de beurs te vinden zijn verbeeldden in de ogen van Berlage de democratische samenleving: ‘als enkeling nietig, als massa een macht.’
Als gevolg van het ‘gesammtkunstwerk’-principe heeft Berlage de dichter Albert Verwey het decoratieprogramma laten uitstippelen. Dit zijn er twee geworden: de een vertelt van Amsterdam, als belangrijke handelsstad, de ander (belangrijker) laat een klassenloze samenleving zien, waarin geld geen rol meer speelt.
Het uitgebreide decoratieprogramma laat onder meer het volgende zien:
- buitenzijde:
- binnenzijde:
De beurs van Berlage is in 1999 door de Union Internationale des Architectes op een lijst van de 1000 belangrijkste gebouwen van de twintigste eeuw gezet.
Externe links