Jeruzalem
Wapen van de stad Jeruzalem
Jeruzalem (Hebreeuws: ירושלים Jeroesjalajim; Arabisch: القدس al-Qoeds) een stad met een gemengde Joodse en Arabische bevolking, is sinds 1949 de hoofdstad van Israël en wordt eveneens geclaimd door de Palestijnse Autoriteit als haar hoofdstad. De stad was de oude hoofdstad van de koninkrijken Israël, Judea en van het Latijnse Koninkrijk Jeruzalem. Het is een van de meest omstreden gebieden ter wereld. Als een duizenden jaren oude stad is het een bakermat van het jodendom en het christendom, en worden de stad of plaatsen erin door volgelingen van deze twee religies en door de islam als heilig beschouwd. Ondanks de aanslagen die er vrij geregeld plaatsvinden, trekt de uit natuursteen opgetrokken stad jaarlijks honderdduizenden pelgrims en andere toeristen. De stad telde eind december 2003 692.000 inwoners.
Israël verklaarde Jeruzalem tot hoofdstad in 1950; het is de locatie van het presidentsgebouw, het parlement, het oppergerechthof en de meeste ministeries. De status als hoofdstad is niet internationaal erkend en de meeste ambassades zijn gevestigd in de Israëlische kuststreek. De Palestijnse Autoriteit beschouwt Jeruzalem als hoofdstad van een toekomstige Palestijnse staat en onderhoudt een betwist kantoor in het Orient House. De Verenigde Naties houden nog vast aan het 'corpus separatum' uit het Verdelingsplan (zie Geschiedenis), en hebben e.e.a. in 1980 nog eens bevestigd (resoluties 476 en 478). De Oslo-overeenkomst tussen de PLO en Israël maakt onderscheid tussen de Westelijke Jordaanoever en Jeruzalem. Over de definitieve status zou in overleg rond de permanente status worden besloten.
Geschiedenis
De herkomst van de naam is onopgelost. Een veelgenoemde theorie stelt dat de naam twee Tenachische steden combineert, die wellicht beiden voor Jeruzalem staan: Jebus (יבוס; genoemd naar de stichter van de Jebusieten) en Salem (שלם; een Canaänitische god). Het is ook mogelijk de naam te vertalen als 'Basis van Salem' of 'Basis van Vrede'. Bijbelse bijnamen van de stad zijn de 'Stad van David' en 'Zion'.
In de Hebreeuwse bijbel komt de naam het eerst voor in het boek Jozua. David is de eerste Israëlietische koning die er zijn troon vestigt. Het was het voornaamste centrum van de joodse religie omdat de Tempel van Salomo er gevestigd was en na de Babylonische Ballingschap de Tweede Tempel. Joodse families gingen tot driemaal per jaar op bedevaart naar de tempel en brachten er offers.
Oudheid
De stad werd voor het eerst vermeld in een Egyptisch tekst in de 18e of 19e eeuw v. Chr. In die tijd was het een Jebusitische stad.
In 1004 v. Chr. nam koning David de stad in maakte ze tot hoofdstad van het koninkrijk Israël . Zijn opvolger, Salomon, begon in 961 v. Chr. aan de bouw van de eerste Joodse Tempel.
Toen na Salomons overlijden in 922 v. Chr. het koninkrijk in twee delen uiteen viel, werd Jeruzalem de hoofdstad van het koninkrijk Judea. In 587 v. Chr. viel de stad in handen van de Babyloniërs en de Joodse bevolking werd weggevoerd in ballingschap naar Babylon. De tempel werd verwoest.
Toen de Perzen Babylon innamen, mochten de Joden terugkeren en ze kregen de toestemming om de tempel weer te herbouwen (538 v. Chr.), maar wel onder Perzische heerschappij. Onder de Perzen werden de joden betrekkelijk ongemoeid gelaten en konden ze hun godsdienst vrijelijk beoefenen.
Omstreeks 330 v. Chr werd het Perzische Rijk veroverd door de Macedonisch-Griekse koning Alexander de Grote en begon hiermee de periode van het Hellenisme voor Jeruzalem.
In 312 v. Chr. nam de Egyptisch-Griekse koning Ptolemaeüs I Soter Jeruzalem in. Onder de Ptolemeen genoten de joden eveneens godsdienstige vrijheid. De tenach werd zelfs in het Grieks vertaald in opdracht van de Ptolemeën. Dit was de eerste vertaling zover als bekend is van de hebreeuwse geschriften in een andere taal en deze is bekend als de Septuagint. De stad werd echter later (198 v. Chr.) veroverd door de Grieks-Syrische Seleuciden die het hellenisme met geweld wilden opdringen aan hun onderdanen. In 168 v. Chr. poogde de Selucidische koning Antiochos Epiphanes (= Antiochos "de gek") de joodse godsdienst uit te roeien en werd de Joodse Tempel ontheiligd door er een varken te offeren aan Zeus. Zo wilde hij de Tempel wijden aan de Griekse afgodendienst. Een grotere belediging voor de joodse godsdienst is bijna niet denkbaar en prompt brak er een grote volksopstand uit. Na vele wreedheden over en weer wisten de opstandelingen, bekend als de Makkabeeën, in 164 v. Chr. de stad te heroveren en de Tempel weer in gebruik te nemen voor de beoefening van de Hebreeuwse godsdienst. De Makkabeeën stichtten het joodse koningshuis van de Hasmoneëen dat min of meer onafhankelijk was van de Grieken. In 161 v. Chr. sloten ze een bondgenootschap met de Romeinen die hun invloed in het hellenistische oosten aan het uitbreiden waren.
In 63 v. Chr. vangt de Romeinse tijd aan door de verovering van de stad door Pompejus. Judea werd hierdoor een vazalstaat van Rome waar de Hasmoneese macht geleidelijk overging in die van de Herodianen. Het was onder koning Herodes I van Judea dat Jezus van Nazareth werd geboren.
In het jaar 66 begon de desastreuze Joodse Opstand. Deze werd onderdrukt door Vespasianus en Titus in het jaar 70. Hierbij verwoestten de Romeinen de stad en de (tweede) tempel werd in brand gestoken. Het enige overblijfsel van de tempel is een deel van de Westelijke muur, die nu bekend staat als de Klaagmuur. Op de ruïnes van de stad werd een Romeins legerkamp opgericht.
Keizer Hadrianus bezocht in het jaar 130 de stad en besloot er een Romeinse kolonie te vestigen. In het jaar 135 werd, onder leiding van Bar Kochba, Jeruzalem door de Joden veroverd en ze maakten Jeruzalem opnieuw tot hun hoofdstad en richtten er een voorlopige tempel op. De reactie van Hadrianus bleef niet uit en hij heroverde de stad en gaf haar een andere naam (Aelia Capitolina). Op de tempelberg werd een Romeinse tempel gebouwd (ter verering van Jupiter). De Joden werd de toegang tot de stad ontzegd. Pas in het jaar 438 werd dit toegangsverbod opgeheven.
In 326 bezoekt Helena, moeder van keizer Constantijn de Grote de stad en de stad krijgt opnieuw de naam Jeruzalem. In 335 beval Constantijn de bouw van de Heilige Graf Kerk.
Op het Concilie van Chalcedon (451) werd het patriarchaat Jeruzalem opgericht. De patriarch, de bisschop van Jeruzalem, kreeg jurisdictie over de 3 toenmalige provincies van Palestina.
Middeleeuwen
In 614 werd de stad, met hulp van Joden, veroverd door de Perzen onder leiding van Chosro II. In 629 konden de Byzantijnen de stad (tijdelijk) heroveren.
In 637 gaf patriarch Sophronius de stad, na de slag bij de Jarmoek, over aan de Arabieren onder leiding van kalief Omar. In het Arabisch werd de stad bekend als Al-Qoeds (de heilige (stad)), en slechts zelden als Oeroesjalim, wat wel wordt uitgelegd als stad van sjalim. Het is ook voor de moslims een heilige stad, onder meer omdat de profeet Mohammed er op een vliegend paard naar de hemel zou zijn opgestegen. De kalief liet Joden, die verbannen waren onder de Byzantijnen, terugkeren. Onder druk van patriarch Sophronius werd het aantal beperkt tot 70 families. In het jaar 660 werd de bouw van de Al-Aksa moskee aangevangen.
In 1071 kwam de stad in handen van de Turkse Seldsjoeken en werden joodse synagogen en christelijke kerken in brand gestoken. Toen men in West-Europa vernam dat de pelgrims werden lastig gevallen vond men dat er (militair) ingegrepen moest worden en kwamen de kruistochten op gang. Ondertussen werd de stad in 1096 ingenomen door de Arabische Fatimiden.
In 1099 bereikte de eerste kruistocht de stad. De kruisvaarders veroverden deze en richtten er vervolgens een verschrikkelijk bloedbad aan. De islamitische en Joodse bevolking werd uitgeroeid of verkocht als slaaf aan Egypte of Europa. Het Koninkrijk Jeruzalem werd door de kruisvaarders gesticht. De eerste hoogste gezagsdrager, Godfried van Bouillon weigerde echter de titel van koning en nam de titel van Beschermer van het Heilige Graf aan omdat hij geen koningskroon wou dragen op de plaats waar Jezus een doornenkroon droeg. Zijn opvolgers namen echter wel de titel van koning aan. De koning nam oorspronkelijk zijn intrek in de Al-Aksa moskee. Later werd dit gebouw de residentie van de Tempeliers.
In 1187 werden de kruisvaarders verslagen en de stad gaf zich over aan Saladin. In tegenstelling tot de kruisvaarders 88 jaar eerder richtte Saladin geen bloedbad aan.
Frederik II, Rooms keizer, kon in 1229, via diplomatieke weg, de stad verwerven. Het Latijnse Koninkrijk Jeruzalem was opnieuw een feit tot 1250 de Mammeluken de stad veroverden. De Mammeluken waren weinig tolerant en er braken harde tijden aan voor de christenen.
Nieuwe Tijd
In 1517 wordt de stad door sultan Selim veroverd en kwam zo onder Ottomaanse heerschappij. Onder deze heerschappij beleefde Jeruzalem een korte periode van bloei onder Sultan Süleyman. Tussen 1537 en 1541 werden de stadsmuren van Jeruzalem herbouwd en de rotskoepel werd verfraaid. Belangrijk voor de Joden was dat de Turken vrij tolerant waren en veel joodse vluchtelingen, uit de Spaanse gebieden verdreven door de Inquisitie, vestigden zich in het Osmaanse rijk waaronder ook Jeruzalem.
Deze heerschappij duurde tot 1917 toen de Britten de stad veroverden. Sinds het begin van de 19e eeuw zijn Joden weer de grootste bevolkingsgroep van Jeruzalem en sinds midden 19e eeuw de meerderheid.
20e eeuw
Tijdens de Eerste Wereldoorlog, in december 1917, veroverden Britse troepen Jeruzalem op de Turken. Tot september 1922 bleef Jeruzalem en de rest van Palestina onder Brits militair bestuur. Door de Volkerenbond werd in 1922 het mandaat aan de Britten gegeven om Palestina te besturen. In dit mandaat werd ook de Balfour-declaratie opgenomen; dit gaf Joden het recht om naar Palestina te verhuizen.
In de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties werd in november 1947 resolutie 181 aangenomen, die de opdeling van Palestina in twee afzonderlijke staten regelde. De resolutie erkende de speciale positie van Jeruzalem en de stad werd toegewezen als een speciaal corpus separatum. Hieronder zou Jeruzalem onder een speciaal bewind komen, dat door de VN bestuurd zou worden. In 1949 werd zelfs een volledige resolutie van de Algemene Vergadering van de VN (resolutie 303) gewijd aan het internationale statuut van de stad.
Op 14 mei 1948 werd de staat Israël uitgeroepen. Tijdens de oorlog die volgde, door de huidige Palestijnen vaak Nakba genoemd (Arabisch voor catastrofe), lukte het de joods-Palestijnse en later Israëlische strijdkrachten niet de oude stad van Jeruzalem te veroveren. In de oude stad bevinden zich de Tempelberg (ook wel Haram Al-Sjarif genoemd), waarop de voorname Al-Aksa Moskee en waaraan de Klaagmuur zijn gelegen, en vier ethno-religieuze wijken: Joods, islamitisch, christelijk en Armeens. Slechts met grote moeite lukte het de Israëlische strijdkrachten een corridor tussen West-Jeruzalem en Tel Aviv veilig te stellen. Maandenlang waren de Joden in Jeruzalem van Israël gescheiden.
Oost-Jeruzalem met daarin de Oude Stad werd op verzoek van zo'n 2.000 Palestijnse notabelen bezet door het Jordaanse leger, dat Palestina op verzoek van de notabelen was binnengekomen om zo bescherming te bieden tegen 'de zionistische dreiging'. Jordanië annexeerde Oost-Jeruzalem eenzijdig, alsmede de gehele Westelijke Jordaanoever. Hoewel de VN er relatief weinig aandacht aan schonk, werd deze annexatie nooit internationaal erkend. Eén joodse wijk van Jeruzalem werd een Israëlische enclave binnen het door Jordanië bezette gebied. Tussen de jaren 1949 en 1967 was Jeruzalem in tweeën gedeeld door middel van een barrière (muur en hek). De facto, lag aan de westzijde van die muur de Israëlische stad Jeruzalem en aan de oostzijde de Jordaanse stad al-Qoeds. In 1965 werd Teddy Kollek burgemeester van (West-)Jeruzalem.
Tijdens de Zesdaagse oorlog (1967) veroverde Israël Oost-Jeruzalem op Jordanië en annexeerde de oude stad en een gebied eromheen. De stad werd herenigd onder één gemeente en de muren en hekken werden neergehaald. De annexatie werd net als die door Jordanië niet internationaal erkend, ditmaal maakten zowel Arabische staten als andere landen aanzienlijk meer bezwaar.
Na een oproep van de veiligheidsraad in 1980, en onder druk van de Arabische landen, verplaatste Nederland de ambassade van Jeruzalem naar Tel Aviv. (In 2003 verhuisde de Nederlandse ambassade in Israël naar Ramat Gan).
Teddy Kollek bleef burgemeester tot 1993, toen hij verkiezingen verloor, waar hij tegen zijn zin aan meedeed. Onder Teddy Kollek groeide Jeruzalem uit tot de grootste stad van Israël, waarin Joodse en Arabische Israëliërs aanvanvankelijk vrij rustig samenleefden. Aanslagen werden vrijwel altijd door inwoners van omringende plaatsen gepleegd. Tijdens de eerste Intifada worden steeds meer toeristen in de oude stad en omstreken neergestoken. Ook zijn er rellen in Arabische wijken. Toerisme naar Jeruzalem neemt af en de Arabische en Joodse economieën in Jeruzalem leidden steeds meer een afgescheiden bestaan. Teddy Kollek werd overtroffen in de verkiezingsstrijd door Ehud Olmert, die zich tijdelijk terugtrok uit de landelijke politiek.
21e eeuw
In september 2000 breekt de tweede intifada uit. Een van de eerste rellen was in Jeruzalem, op de Tempelberg, na een bezoek van de toenmalige Israëlische oppositieleider Ariël Sharon. Sindsdien werd de stad opgeschrikt door vele aanslagen, onder andere op bussen en restaurants. In een van die aanslagen, de aanslag in het pizzarestaurant Sbarro, kwam ook een Nederlandse familie om het leven. Ook in Oost-Jeruzalem wordt het leven in vele opzichten moeilijk draagzaam, bijvoorbeeld het Israëlische ministerie van binnenlandse zaken aldaar geeft nog maar zeer minimale diensten. Nadat Olmert weer in de Israelische regering zitting nam, werd Uri Lupolianski de eerste haredi-burgemeester in de geschiedenis van Jeruzalem.
In 2004 legt Israël een barrière aan die enkele wijken aan de noord- een oostrand van Jeruzalem afsnijdt van de rest van de huidige stad. In die wijken zijn de onroerendezaakwaarden scherp gedaald; inwoners die het kunnen permitteren vertrekken naar Arabische of Joodse wijken die aan de Israëlische zijde van de muur komen te liggen.
Geboren in Jeruzalem
Zustersteden (incompleet)
Externe links