Nationalisme
Nationalisme is een politieke filosofie die benadrukt dat mensen zich met elkaar verbonden voelen door
godsdienst,
cultuur,
taal, landsgrenzen of gemeenschappelijke voorouders. Het komt zowel voor bij
democratische staten, als bij
dictaturen en andere autoritaire staten.
Het verschijnsel nationalisme kwam op met de opkomst van de natie. Vaak wordt dit ook gebruikt door een kleinere groep om zelfstandigheid te vragen en zich af te scheiden van een grotere natie.
Er bestaan grofweg twee vormen van nationalisme.
Staatsnationalisme
Dit is een vorm van nationalisme waarbij de staat centraal staat (of dikwijls ook de etnische groep die daarin de meerderheid vormt en een macht wil uitoefenen zonder rekening te moeten houden met minderheidsgroepen). Het wordt gelegitimeerd door de actieve deelname aan de macht (of rekening houdend met de wensen ervan) van de inwoners van de staat (of van de dominante groep), zonder rekening te houden met de etnische achtergrond van die inwoners.
Als schoolvoorbeeld wordt het Franse nationalisme aangegeven, dat zo zijn expansiedrift tijdens de Franse Revolutie kon legitimeren, maar dat weinig oog had voor de rechten van onder meer Bretoenen, Basken en Corsicanen. Menige vorm van staatsnationalisme leidde naar grootschalige inbreuken op de fundamentele regels van de democratie doordat discriminatie van etnische minderheden, of andere inbreuken op politieke of burgerlijke rechten met oog op het beschermen en instandhouden 'ten allen koste' van de bestaande staat
Volksnationalisme
Dit is een vorm van nationalisme dat uitgaat van een volk. Dit volk vormt een natie, en die natie moet de basis vormen van de bestuurlijke eenheid. Volksnationalisme gaat er dus van uit dat het volk belangrijker is dan de staat.
Een volk wordt door volksnationalisten omschreven als een groep mensen met een gemeenschappelijke taal, cultuur en historie. Hieruit volgt dus niet noodzakelijkerwijs dat ook de ethniciteit of de religie, godsdienst of levensbeschouwing dezelfde moet zijn. Ook denkt niet elke volksnationalist aan één en hetzelfde grondgebied voor de staat waarin de natie zich zal vestigen
Een schoolvoorbeeld is Italië, dat met het volksnationalisme zijn eenmaking kon legitimeren. Volksnationalisme is dikwijls sterk intern gericht op één natie met een redelijk hoge etnische en politieke homogeniteit, en haar staatkundige ontplooiing (zie ook zelfbeschikkingsrecht).
Net zoals staatsnationalisme kan volksnationalisme imperialistisch zijn, zoals het Duitse tijdens het Derde Rijk, om onder het mom van volkshereniging buurlanden aanvallen die etnisch verwante minderheden omvatten of om Lebensraum te vergaren.
Doorgaans is volksnationalisme echter naar binnen gericht, met nadruk op de eigen culturele, politieke, sociale en institutionele ontplooiingsmogelijkheden van het volk (zie ook dekolonisering en kolonialisme), daar waar staatsnationalisme sterk leunt op staatsinstellingen en territoriale ambities die niet zelden zware conflicten met buurvolkeren opleveren. Hierin toont staatsnationalisme dikwijks nauwe verwantschap met imperialisme.
In de geschiedenis
De moderne kaart van de wereld is grondig beïnvloed door het nationalisme.
Zie ook