Planeet

Een planeet (Grieks: πλανήτης, zwerver) is een hemellichaam van een minimale grootte dat geen energie door kernfusie produceert en dat in een min of meer cirkelvormige baan rond een ster draait. De wetenschap die zich bezighoudt met het bestuderen van planeten en andere hemellichamen heet planetologie.

Oorsprong van de term

Vanaf de Aarde gezien bewegen planeten elk op hun eigen manier langs de hemel en bewegen ze niet met de sterren mee. Aan dit gedrag danken planeten hun Griekse naam zwerver of de vroeger in het Nederlands gebruikte term dwaalster. De definitie van de term planeet is in de loop van de tijd regelmatig veranderd en nog altijd een onderwerp van discussie. In de Griekse oudheid werden alle hemellichamen die niet met de sterrenhemel meebewogen als planeet geclassificeerd. Naast de toen bekende planeten Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus werden ook de Zon en Maan als planeet beschouwd. Na het verwerpen van de leer van het geocentrisme en het aannemen van de heliocentrische theorie werd de Aarde aan het rijtje van planeten toegevoegd en de Zon ervan geschrapt. Toen Galileo Galilei manen rond Jupiter ontdekte werd ook de maan van de Aarde niet langer als planeet gezien. Lange tijd werd "elk hemellichaam dat rond de Zon draaide en niet rond een ander hemellichaam" als planeet geclassificeerd. Later is deze definitie regelmatig gewijzigd en verder gespecificeerd. De definitie die tegenwoordig algemeen aanvaard wordt en door de Internationale Astronomische Unie (IAU) wordt onderschreven luidt: Een lichaam met een aanzienlijke massa dat rond een ster cirkelt en geen energie als gevolg van kernfusie produceert. Hoeveel aanzienlijk precies is, is onduidelijk en een door de IAU opgerichte werkgroep moet daarover uitsluitsel geven. Sinds de ontdekking van meerdere objecten in een baan buiten Neptunus zoals Sedna en Quaoar is de planeetstatus van Pluto steeds meer onder druk komen te staan. Een meerderheid van de astronomen is tegenwoordig van mening dat Pluto niet als planeet had mogen worden genoemd. Sinds begin jaren '90 worden objecten in een baan buiten Neptunus geclassificeerd als Trans-Neptunisch object of ook wel Plutino. Maar zolang er geen eensgezindheid hierover is blijft Pluto als planeet gezien worden. Met de ontdekking van 2003 UB₃₁₃ in 2005 werd de discussie hieromtrent heropend.

Ontdekking van planeten

Enkele relatief dicht bij de Aarde staande planeten zijn in de oudheid al beschreven omdat deze met het blote oog zichtbaar zijn. Mercurius was 3000 v. Chr. bekend bij de Sumiriërs onder de naam Ubu-idim-gud-ud. De eerste gedetailleerde beschijvingen van Venus dateren uit de 1600 v. Chr., eveneens door de Sumiriërs. Mars was bekend in het oude Egypte en bij de Arabieren noemden deze planeet Al Qahira. Ook Jupiter en Saturnus waren in de oudheid bekend omdat deze planeten vaak als zeer heldere sterren aan de hemel stonden. In 1610 ontdekte Galileo Galilei met een telescoop de vier grootste manen van Jupiter, de eerste manen rond een andere planeet. Andere planeten zijn vanaf Aarde niet met het blote oog zichtbaar. Uranus en Neptunus werden in de 17e eeuw voor het eerst waargenomen met behulp van telescopen. In 1930 werd Pluto voor het eerst waargenomen tijdens het vergelijken van fotografische platen.

Vanaf halverwege de jaren '90 van de 20e eeuw zijn de eerste planeten buiten het zonnestelsel waargenomen. Deze exoplaneten zijn uitsluitend met geavanceerde technieken te detecteren. Eind 2004 is van ruim 100 planeten buiten ons zonnestelsel het bestaan bevestigd. Rond diezelfde tijd werden er ook steeds meer (Kuipergordel-)objecten in een baan buiten Neptunus ontdekt, maar deze planetoïden zijn zo klein dat ze niet voldoen aan de criteria om planeet genoemd te worden.

In 2005 werd een tiende planeet ontdekt; deze kreeg als voorlopige naam 2003 UB₃₁₃.

Klassificatie van planeten

Op basis van samenstelling, grootte en andere eigenschappen kunnen planeten worden ingedeeld in aardse of terrestrische planeten, gasreuzen of ijsreuzen. Aardse planeten kenmerken zich door het hebben van een rotsig oppervlak. Binnen ons zonnestelsel worden Mercurius, Venus, Aarde en Mars daartoe gerekend. Jupiter en Saturnus behoren tot de gasreuzen omdat deze grote planeten geen vast oppervlak hebben. In het verleden werden ook Uranus en Neptunus hiertoe gerekend, maar naarmate de kennis van het zonnestelsel toenam is er voor deze planeten een aparte categorie gemaakt; de ijsreuzen, omdat ze voornamelijk bestaan uit bevroren methaan, ammoniak en water.

Ontstaan van planeten

Volgens de meest gangbare theorie ontstaan planeten uit protoplanetaire schijven. Het grootste deel van zo'n schijf klontert in het centrum samen tot een ster. Het overige gas en stof vormt zich langzaam tot planetoïden die later uitgroeien tot planeten. Bij jonge planeten dicht bij de ster kunnen de lichte gassen verdampen en blijft een rotsachtige kern over. Bij planeten verder van de ster verloopt dat proces niet of veel langzamer. Zie ook het uitgebreide artikel over het ontstaan van een zonnestelsel.

Naamgeving van planeten

Met uitzondering van de Aarde zijn alle planeten in ons zonnestelsel vernoemd (in Europese talen) naar Griekse en Romeinse goden. Vanaf de Zon gezien zijn dat:

Op de hiernaast staande afbeelding zijn de zon en de planeten van het zonnestelsel op schaal weergegeven. Tussen Mars en Jupiter bevindt zich de planetoïdengordel, buiten Neptunus ligt de Kuipergordel waarvan Pluto ook deel uitmaakt en nog verder daarbuiten wordt de Oortwolk verondersteld.

Over de naamgeving van planeten buiten ons zonnestelsel bestaat geen eenduidigheid. Veelal wordt de naam van de ster waar de planeet omheen draait voorzien van een extra letter.

Planeten vergeleken met andere hemellichamen

Mede om tot een sluitende definitie te komen van wat een planeet is, worden vaak vergelijkingen met andere hemellichamen getrokken. Een planetoïde onderscheidt zich van een planeet door een grillige vorm terwijl een planeet een volmaakte bolvorm benadert. Daarnaast zijn planetoïden kleiner dan planeten. Het verschil tussen een bruine dwerg en een planeet is dat bij de eerste wel (enige) kernfusie plaatsvindt en bij planeten niet en ook de ontstaanswijze is anders. Tenslotte verschilt een planeet van een maan omdat een planeet rond een ster beweegt en een maan rond een planeet.

Aanverwante onderwerpen

Zie ook