Polen

Rzeczpospolita Polska

Oppervlakte:
– % Water

312.685 km²
2,6%

Inwoners:
– Dichtheid:

38,6 miljoen
121/km²

Munteenheid:

złoty (PLN)

Tijdzone:

UTC +1

Nationale feestdag:

3 mei (Dag van de Grondwet)

Web | Code | Tel.

..pl | POL | 48

Polen (Pools: Polska) is een land in Midden-Europa, dat in het westen wordt begrensd door Duitsland (Oder-Neissegrens), in het zuiden door Tsjechië en Slowakije, in het oosten door Litouwen, Wit-Rusland en Oekraïne en in het noorden door de Oostzee en door Rusland (enclave Kaliningrad).

Geschiedenis

Zie ook: Geschiedenis van Polen

De geschiedenis van Polen gaat terug tot 966 na Christus, wanneer vorst Mieszko I zich bekeert tot het christendom en de verschillende Slavische stammen op de laagvlakte tussen de rivieren Oder en Wisła verenigt. Zijn zoon, koning Boleslaw de Dappere (Boleslaw Chrobry) wordt tot eerste koning gekroond en verstevigt de positie van de jonge staat in Midden-Europa. Het woord Polen is afkomstig van het Poolse woord Pole, hetgeen veld of vlakte betekent.

Onder koning Casimir de Grote (1333-1370) (Kazimierz Wielki) moderniseert Polen; de universiteit van Krakau (1364) wordt opgericht, de economie groeit sterk en het land wordt uitgebreid in oostelijke richting. In 1386 worden Polen en Litouwen samengevoegd in een gemenebest onder heerschappij van koning Wladyslaw Jagiełło, Koning van Polen, Groothertog van Litouwen (1386-1444). Het Pools-Litouwse Gemenebest is tussen 1386 en 1572 qua oppervlakte het grootste rijk in Europa, dat zich uitstrekt vanaf de Baltische Zee tot de Zwarte Zee, met het huidige Wit-Rusland en grote delen van het huidige Oekraïne binnen haar grenzen.

Het gemenebest wordt in 1569 vervangen door de Pools-Litouwse Verenigde Republiek die tot de Poolse deling van 1772 stand zal houden.

Polen kreeg in 1791 de eerste geschreven grondwet in Europa. Het hervormingsproces stopte met de verdelingen van Polen onder Rusland, Oostenrijk en Pruisen (1772, 1792 en 1795, zie: Poolse delingen . Het tijdens de napoleontische oorlogen opgerichte Hertogdom Warschau werd door de Russische tsaren geannexeerd.

Tussen 1795 en 1918 vinden er 2 grote opstanden plaats met als doel het herstel van een soeverein Polen. Beide opstanden, in 1830 en 1863 mislukken met grotere repressie van de overheersers tot gevolg. Polen kent echter een sterke bloei van het (veelal clandestiene) culturele leven, die van belang zullen zijn bij het in stand houden van het Poolse onafhankelijkheidsstreven.

Na de Eerste Wereldoorlog werd in 1918 een nieuw Polen opgericht, dat zijn onafhankelijkheid tegenover de Sovjet-Unie succesvol verdedigde. Bij de aanvang van de Tweede Wereldoorlog werd het land verdeeld tussen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie. Na de Tweede Wereldoorlog, waarbij 20% van de bevoking is omgekomen en het land relatief zwaar getroffen, werden zowel haar oostgrens als haar westgrens naar het westen opgeschoven. Grote gedwongen volksverhuizingen waren het gevolg. Zelf kwam Polen onder de directe invloed van de Sovjet-Unie.

In 1980 volgde arbeidersonrust in Gdansk onder Lech Walesa en de vakbond Solidariteit. In augustus 1989 won deze de verkiezingen, de eerste vrije verkiezingen achter het IJzeren Gordijn. Daarna storten alle communistische regimes van de overige Centraal- en Oost-Europese landen in, met als symbolisch hoogtepunt de val van de muur. In 1999 voegde Polen zich bij de NAVO, sinds 1 mei 2004 is het land lid van de Europese Unie.

Staatsinrichting

Staatsinrichting ten tijde van het communistisch bewind (tot 1990)

Volgens de communistische grondwet was het (eenkamer-) parlement, de Sejm, de hoogste autoriteit. In de Sejm waren drie partijen vertegenwoordigd, te weten:

1. De communistische Poolse Verenigde Arbeiderspartij (PZPR), die altijd een meerderheid aan zetels in de Sejm had;
2. De Verenigde Boerenpartij, een partij die vooral richtte op de kleine (zelfstandige) boeren en samenwerkte met de PZPR;
3. De Democratische Partij, een liberale partij die eveneens met de PZPR samenwerkte en zich vooral richtte op de (stedelijke) middenklasse.

Naast deze 3 partijen hadden ook partijlozen zitting in de Sejm. De meeste van hen behoorden tot de twee katholieke clubs/groeperingen, de Pax-Groep en de Znak-Groep. De Pax-Groep werkte zeer nauw samen met de communisten, maar werd niet gesteund door het episcopaat. De links-katholieke Znak-Groep bestond sedert 1976 uit twee groepen: een regeringsgetrouwe en de oppositionele. De laatste verkreeg de steun van het episcopaat. In 1981 leverde de regeringsgetrouwe Znak-Groep de vice-premier.

De Sejm koos uit haar midden een Staatsraad. De voorzitter van de Staatsraad was de staatspresident van Polen. De voorzitter van de Staatsraad en de premier waren automatisch lid van het Politburo van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij.

De Poolse Verenigde Arbeiderspartij

De Poolse Verenigde Arbeiderspartij (PZPR) was de werkelijke machtsinstantie in het vroegere communistische Polen. Binnen de PZPR deelde het Politburo de lakens uit. De secretaris-generaal van de PZPR was de machtigste persoon binnen de partij en in het land. Zie voorts: Poolse Verenigde Arbeiderspartij.

Polen in de geschiedenis

Eerste Piastenkoninkrijk (1025-1146)
Tweede Piastenkoninkrijk (1295-1370)
Jagiellonenkoninkrijk (1386-1569)
Pools-Litouws Gemenebest (1569-1795)
Hertogdom Warschau (1807-1815)
Congreskoninkrijk Polen (1815-1831)
Republiek Krakau (1815-1846)
Groothertogdom Posen (1815-1846)
Regentschapskoninkrijk Polen (1916-1918)
Republiek Polen (1921-1939)
Gouvernement-Generaal (1939-1945)
Volksrepubliek Polen (1952-1989)
Republiek Polen (1989-heden)

Staatsinrichting sinds de invoering van de democratie (1990-heden)

Reeds in 1989 werd er een tweekamerstelsel ingevoerd. De Sejm werd verdeeld in een hoger- en een lagerhuis. Het lagerhuis (Sejm) telt 460 leden, het hogerhuis (Senaat) telt 100 leden. Via een speciale regeling wisten de communisten tot 1990 nog aan de macht te blijven.

In 1991 werd een stelsel van evenredige vertegenwoordiging ingevoerd.

De president wordt sinds 1991 rechtstreeks gekozen. Hij heeft verregaande bevoegdheden en kan het parlement ontbinden, heeft vetorecht en kan verkiezingen uitschrijven.

In 1990 werd Polen gedecentraliseerd, de lokale overheden kregen meer bevoegdheden. Bestuurlijk gezien is Polen verdeeld in 16 województwa (provincies). Naast provincies zijn er 822 steden en 2121 gemeenten. (Bron Encarta 98 Encyclopedie)

Zie ook: Lijst van Poolse presidenten

Kerngegevens

omtrek landgrenzen: 3014 km
kustlijn: 524 km
grootste rivieren: Weichsel (Pools: Wisla, 1047 km) en Oder (Pools: Odra)
grootste meer: Sniardwymeer, 13,8 km², in het Mazurisch merengebied.
hoogste punt: Rysy in de Tatra (onderdeel van de Karpaten), 2499 m.

officiële taal: Pools. In Silezië bevindt zich het grootste deel van een aanzienlijke Duitse minderheid. Kleine Kasjoebische minderheid nabij Gdansk, alsmede kleine Litouwse, Wit-Russische, Roetheense (Lemko).
bestuurlijke indeling: 16 provincies of wojewodschappen
godsdienst: Rooms-Katholiek (95%, waarvan 75% praktiserend)
in het oosten ligt het grootste restant van het Europese oerbos, het oerbos van Bialowieza

Woiwodschappen

Er zijn in Polen 16 woiwodschappen of provincies:

Neder-Silezië (Województwo Dolnośląskie)
Kujavië-Pommeren (Województwo Kujawsko-pomorskie)
Lublin (Województwo Lubelskie)
Lebus (Województwo Lubuskie)
Łódź (Województwo Łódzkie)
Klein-Polen (Województwo Małopolskie, rondom Krakau)
Mazovië (Województwo Mazowieckie, rondom Warschau)
Opole (Województwo Opolskie)
Subkarpaten (Województwo podkarpackie)
Podlachië (Województwo Podlaskie)
Pommeren (Województwo Pomorskie; hoofdstad: Gdansk)
Silezië (Województwo Śląskie)
Świętokrzyskie
Ermland-Mazurië (Warmińsko-mazurskie)
Groot-Polen (Wielkopolskie, rondom Poznan)
West-Pommeren (Zachodniopomorskie, rondom Szczecin)

Politieke Partijen

PZPR (1948-1990; Poolse Verenigde Arbeiderspartij; communistisch)
PSL (Poolse Boerenpartij; centrum-rechts)
PO (Burger Platform; centrum-liberaal)
PiS (Recht en Rechtvaardigheid; rechts)
UP (Arbeiders Unie; centrum-links)
SLD (alliantie van Links; centrum-links voorm. communisten, sociaal-democraten, socialisten enz.)
AWSP (Coalitiepartij van de Actie en Solidariteit en het Recht; Solidarnosc; rechts)
UW (Democratische Unie; links-liberaal)
Solidarnosc, opgegaan in de AWSP.
LPR (Liga Polskich Rodzin; extreem-rechts)
Samoobrona ('zelfverdediging', rechts)
SDPL (links)
PD (Democratische Partij, kort geleden opgericht, centrum-links)

Zie ook

Externe links

Europese Unie (EU)
België \| Cyprus \| Denemarken \| Duitsland \| Estland \| Finland \| Frankrijk \| Griekenland \| Hongarije \| Ierland \| Italië \| Letland \| Litouwen \| Luxemburg \| Malta \| Nederland \| Oostenrijk \| Polen \| Portugal \| Slovenië \| Slowakije \| Spanje \| Tsjechië \| Verenigd Koninkrijk \| Zweden Landen van de wereld \| Europa \| OVSE \| Raad van Europa

Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO)
België \| Bulgarije \| Canada \| Denemarken \| Duitsland \| Estland \| Frankrijk \| Griekenland \| Hongarije \| IJsland \| Italië \| Letland \| Litouwen \| Luxemburg \| Nederland \| Noorwegen \| Polen \| Portugal \| Roemenië \| Slovenië \| Slowakije \| Spanje \| Tsjechië \| Turkije \| Verenigd Koninkrijk \| Verenigde Staten van Amerika

Warschaupact (1955-1991)
Albanië \| Bulgarije \| Duitse Democratische Republiek \| Hongarije \| Polen \| Roemenië \| Sovjet-Unie \| Tsjechoslowakije