Rembrandt van Rijn
Rembrandt Harmenszoon van Rijn (Leiden, 15 juli 1606? – Amsterdam, 4 oktober 1669) was een Nederlands kunstschilder.
Rembrandt wordt algemeen beschouwd als de belangrijkste Nederlandse schilder van de 17e eeuw. Ook zijn vele etsen en tekeningen beroemd. Zijn bijdrage aan de kunst viel in een periode die geschiedkundigen de (Nederlandse) Gouden Eeuw noemen, een tijdperk (ruwweg samenvallend met de 17e eeuw) waarin de Nederlandse cultuur, wetenschap, handel, wereldmacht en politieke invloed op hun hoogtepunt waren.
Rembrandt vervaardigde in totaal ongeveer 600 schilderijen, 300 etsen en 2000 tekeningen. Hij maakte een groot aantal zelfportretten, in totaal bijna 100 (merendeels schilderijen, maar ook zo'n 20 etsen). Al deze portretten samen geven ons een opmerkelijk scherp beeld van de man, van hoe hij er uit zag, maar belangrijker: van wat hij voelde. De rimpels die tegenspoed en zorgen in zijn gelaat groefden, spreken op latere schilderijen voor zich.
Zijn beheersing van licht en donker, waarbij hij vaak scherpe contrasten neerzette, om zo de toeschouwer in het schilderij binnen te leiden, zijn levendige scènes vol dramatiek, en geheel zonder de strakke formaliteit die andere kunstenaars in die tijd vaak hanteerden, zijn zichtbare betrokkenheid en compassie voor de medemens, ongeacht rijkdom, leeftijd of afkomst, dit zijn zo een aantal kenmerken die maken dat Rembrandt overal ter wereld begrepen en gewaardeerd wordt.
Zijn naaste familie: zijn moeder, Saskia van Uylenburgh, zijn vrouw, zoon Titus, en zijn maîtresse Hendrickje Stoffels zijn vaak nadrukkelijk in zijn schilderijen aanwezig. Zij fungeerden naar alle waarschijnlijkheid vaak als model voor bijbelse of historische figuren.
Levensloop
Rembrandt werd hoogstwaarschijnlijk op 15 juli 1606 in Leiden geboren, als zoon van een molenaar en een bakkersdochter, één van negen kinderen. Hij bracht zijn jeugd en een groot deel van zijn beginjaren als schilder in deze stad door. Rembrandt bezocht de Latijnse school werd op bijna 14-jarige leeftijd door zijn ouders ingeschreven aan de Universiteit van Leiden.
Het bleef echter bij een inschrijving omdat de jongen aangaf dat hij liever schilder wilde worden. In 1621 deden zijn ouders hem daarom in de leer bij de Leidse historieschilder Jacob van Swanenburgh. Na een korte maar belangrijke leerperiode in Amsterdam bij de beroemde schilder Pieter Lastman (rond 1625) opende Rembrandt een atelier in Leiden, waar hij veel samenwerkte met een vriend en collega Jan Lievens. Zij werden bezocht door de bekende kunstkenner en secretaris van de stadhouder Constantijn Huygens, die met bewondering verhaalt over het werk van de twee aanstormende talenten. In 1627 nam Rembrandt voor het eerst leerlingen aan, onder wie Gerrit Dou.
In 1631 was Rembrandt al zo bekend dat hij al verschillende opdrachten voor portretten kreeg uit Amsterdam. Dit was voor hem reden om naar die stad te verhuizen en in te trekken bij de kunsthandelaar Hendrick van Uylenburgh. In 1634 trouwde Rembrandt met Hendricks achternicht Saskia van Uylenburgh. Hoewel ze uit een goede familie kwam, haar vader was burgemeester van Leeuwarden geweest, was ze een wees en had waarschijnlijk weinig geld of connecties in Amsterdam.
In 1639 verhuisden Rembrandt en Saskia naar een voornaam huis in de St. Anthoniesbreestraat, in een joodse wijk. (Het huis is nu museum Het Rembrandthuis, de straat heet tegenwoordig Jodenbreestraat). Hoewel het hen financieel voor de wind ging, kende het paar verschillende tegenslagen in hun privéleven. Driemaal stierf een baby vlak na de geboorte. In 1641 kregen zij een zoon, die ze Titus (1641-1668) noemden. Saskia stierf kort daarna. Rembrandt nam een huishoudster en verzorgster voor Titus in dienst, Geertje Dirckx, met wie hij een verhouding begon. Het stel ging met ruzie uit elkaar. Geertje daagde Rembrandt voor de rechter wegens verbroken huwelijksbeloften en hij hielp om haar een aantal jaren in een spinhuis te laten opsluiten.
Rond 1645 werd Hendrickje Stoffels, de opvolgster van Geertje als huishoudster, Rembrandts geliefde. In 1654 kreeg zij een officiële berisping van de Gereformeerde kerk, omdat zij 'in zonde leefde' met de schilder Rembrandt. In datzelfde jaar kregen zij een dochter die ze Cornelia noemde, naar Rembrandts moeder.
Rembrandt leefde in die tijd boven zijn stand. Hij kocht veel kunst, voornamelijk prenten (die hij vaak in zijn schilderijen gebruikte). In 1656 kon hij het allemaal niet meer betalen. Hij moest zijn huis verkopen en in een kleinere huurwoning op de Rozengracht gaan wonen. Hendrickje en Titus begonnen daar een kunsthandel zodat Rembrandt kon blijven schilderen. In deze periode ging hij vooral om met andere kunstenaars. Toch was hij niet minder beroemd en kreeg hij nog steeds opdrachten voor portretten en historiestukken (onder andere de opdracht voor de Claudius Civilis voor het nieuwe stadhuis in 1661).
Rembrandt overleefde zowel Hendrickje als Titus. Aan het eind van zijn leven had hij alleen zijn dochter Cornelia nog. Hij stierf op 4 oktober 1669 in Amsterdam en werd begraven in de Westerkerk, in een onbekend graf.
Invloeden
Rembrandts eerste leermeester, Jacob van Swanenburgh, bracht hem vooral de kunst van het etsen bij.
Rembrandt studeerde een half jaar bij Pieter Pietersz. Lastman, in Amsterdam. Lastman, die zelf een schilder van bijbelse, mythologische en historische taferelen was, wordt als een belangrijke invloed op Rembrandt gezien. Hij bracht Rembrandt een goed gevoel voor compositie bij. Ook deed hij Rembrandt inzien hoe hij religie en geschiedenis als inspiratiebronnen voor zijn werk kon gebruiken. Lastman had zelf in Italië gestudeerd, in de vroege jaren van de eeuw. Zijn Italiaanse indrukken en ontdekkingen gaf hij aan Rembrandt door.
Leerlingen
Veel leerlingen van Rembrandt werden later zelf beroemd. Onder hen waren:
Er is menig verhit debat gevoerd tussen kenners van Rembrandt over de authenticiteit van veel schilderijen die lange tijd aan hem toegeschreven waren: werden ze door Rembrandt zelf gemaakt, door een van zijn leerlingen, of deels door beide?
Periodes, thema's en stijlen
- In Rembrandts Leidse periode (1625-1631) was de invloed van Lastman het meest zichtbaar. Schilderijen waren tamelijk klein, maar rijk in detail (b.v. in kostuums en juwelen). Religieuze en allegorische thema's overheersten.
- Gedurende zijn eerste jaren in Amsterdam (1632-1636) maakte Rembrandt vooral grote doeken, gebruikte hij felle kleuren en schilderde hij vooral dramatische taferelen. Hij maakte in deze periode veel portretten. Zijn overige schilderijen toonden vooral bijbelse en mythologische taferelen.
- Eind jaren dertig schilderde Rembrandt veel landschappen en maakte hij veel etsen over de natuur. Zijn landschappen waren in die tijd vaak speelbal van die natuur, met dreigende wolkenluchten en bomen die door de storm geknakt waren.
- Vanaf ongeveer 1640 werd Rembrandts werk soberder, wat wellicht te verklaren is uit de familietragedies die hem overkomen waren. Uitbundigheid maakte plaats voor diepgevoelde innerlijke emoties. Bijbelse taferelen waren nu vooral gebaseerd op het Nieuwe Testament, en niet meer op het Oude Testament zoals eerder het geval was geweest. Het formaat van de doeken werd weer kleiner. Een uitzondering daarop is De Nachtwacht (zijn grootste schilderij) dat net zo wereldlijk en energiek was als enig schilderij daarvoor. Landschappen werden vaker geëtst dan geschilderd. De duistere krachten van de natuur maakten plaats voor rustige Hollandse plattelandstaferelen.
- In de vijftiger jaren veranderde Rembrandts stijl opnieuw. Schilderijen werden weer groter, kleuren feller, penseelstreken krachtiger. Hiermee nam Rembrandt afstand van eerder werk en van de heersende mode, die juist meer en meer neigde tot fijn, gedetailleerd werk. Hij gebruikte nog steeds veel bijbelse thema's, maar de nadruk lag nu niet meer op groepsscènes maar meer op intieme portretachtige figuren.
- In zijn laatste jaren schilderde Rembrandt een aantal van zijn mooiste zelfportretten, die duidelijk blijk gaven van het verdriet en de zorgen die hem ten deel waren gevallen.
Museale collecties
Veel musea hebben belangrijke collecties van Rembrandts werk, schilderijen, etsen en/of tekeningen. In Nederland is de meest uitgebreide verzameling ondergebracht in het Rijksmuseum, waar onder andere De Nachtwacht en Het Joodse Bruidje te zien zijn. Het Haagse Mauritshuis heeft een omvangrijke verzameling zelfportretten. Zijn voormalige woning, die nu als museum fungeert, bezit een groot aantal van zijn etsen. Belangrijke collecties in andere landen bevinden zich in Berlijn, St. Petersburg, New York, Washington D.C., het Louvre in Parijs en het British Museum in Londen.
Beroemde werkenLINK
- 1632 Anatomische Les van Dr. Nicolaes Tulp (Mauritshuis, Den Haag)
- 1635 Balthasar's Feest (National Gallery, Londen)
- 1636 De Verblinding van Samson
- 1636 Danaë (De Hermitage, St. Petersburg)
- 1653 Het Offer van Isaac (De Hermitage, St. Petersburg)
- 1642 De compagnie van Frans Banning Cocq beter bekend als De Nachtwacht (Rijksmuseum, Amsterdam)
- 1643 +/- Christus Geneest de Zieken, ook bekend als De Honderd Gulden Prent (Victoria and Albert Museum, Londen), een ets, de bijnaam sloeg op het voor die tijd enorme bedrag dat voor de prent werd betaald
- 1654 Bathsheba (Het Louvre, Parijs) (men denkt dat Hendrickje voor dit schilderij model heeft gestaan)
- 1661 De Samenzwering van Claudius Civilis (Nationalmuseum, Stockholm) (Claudius Civilis leidde een opstand tegen de Romeinen) (een groot deel van het in stukken gesneden schilderij is verloren gegaan, alleen het middendeel resteert nog)
- 1662 De Staalmeesters (Rijksmuseum, Amsterdam)
- 1664 Het Joodse Bruidje (Rijksmuseum, Amsterdam)
- 1669 Terugkeer van de Verloren Zoon (State Hermitage Museum, St. Petersburg)
De Nachtwacht
Rembrandt schilderde De compagnie van Frans Banning Cocq, beter bekend als De Nachtwacht, tussen 1640 en 1642. Het stuk was besteld voor de nieuwe hal in de Kloveniersdoelen, de musketierssectie van de burgerwacht. Rembrandt nam afstand van de conventie, die voorschreef dat dergelijke genrestukken stijf en formeel moesten zijn, eerder een opstelling dan een actiescène. Hij toonde de burgerwacht juist op een moment dat deze zich klaar maakte om uit te rukken (men verschilt van mening over de vraag of dit voor een reguliere patrouille of een speciale gebeurtenis was). Rembrandts nieuwe aanpak veroorzaakte een rel. Vooral de schutters die achter in het tafereel waren geplaatst en nauwelijks zichtbaar waren tekenden bezwaar aan. Men schortte de betaling op. Toen het schilderij in 1715 naar het stadhuis op de Dam verhuisde zijn er stukken van het doek af gesneden om het passend te maken voor de nieuwe locatie tussen twee ramen.
Ten behoeve van de verbouwing van het Rijksmuseum Amsterdam heeft een bouwhistorisch onderzoek plaatsgevonden. In dat onderzoek is ook gekeken naar 'de route naar de Nachtwacht'. Alle resultaten van het onderzoek zijn te bekijken op
waardestelling.nl
Rembrandt Research Project
In 1968 werd gestart met het Rembrandt Research Project (RRP) onder auspiciën van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)LINK. Kunsthistorici bundelden hun krachten met experts uit andere disciplines om de authenticiteit te bepalen van werken die aan Rembrandt toegeschreven werden. Hierbij werd gebruik gemaakt van allerlei methoden, waaronder de nieuwste methoden voor technische diagnostiek, om een complete catalogus van zijn schilderijen samen te stellen. Als gevolg hiervan werden veel schilderijen die eerder aan Rembrandt waren toegeschreven van de lijst geschrapt. Veel daarvan worden nu gezien als het werk van een van zijn leerlingen. Dit onderzoek is nog steeds gaande (2005).
Film
De Britse filmregisseur Peter Greenaway werkt aan een film over Rembrandt en diens drie vrouwen. De film, die Nightwatching gaat heten, zal uitkomen tijdens het Rembrandt-jaar in 2006.
Musical
In juli 2006 zal er een musical in premiere gaan over het leven van Rembrandt, getiteld: REMBRANDT DE MUSICAL©LINK de productie zal alleen te bewonderen zijn in het Koninklijk Theater Carré te Amsterdam en gespeeld worden tot en met februari 2007.
Noten
- ^ Dit is slechts een kleine selectie. Veel van Rembrandts schilderijen zijn over de hele wereld bekend.
- ^ Meer informatie over het Rembrandt Research Project is te vinden op www.rembrandtresearchproject.org.
- ^ Meer informatie over deze musical is te vinden op www.stardusttheatre.com/nl/prod55/index.html
Externe links