Terbeschikkingstelling (strafrecht)
Terbeschikkingstelling, afgekort
tbs (voor
1988: 'terbeschikkingstelling aan de regering', afgekort tbr), is in het
Nederlandse strafrecht een maatregel die de
rechter kan opleggen aan een verdachte van een
misdrijf, waar minimaal vier jaar
gevangenisstraf op staat. Voorwaarde is dat aannemelijk kan worden gemaakt dat de verdachte ten tijde van het delict verminderd toerekeningsvatbaar was.
Procedure tot veroordeling
Soms wordt een verdachte voor het bepalen van die toerekeningsvatbaarheid voor een observatieperiode opgenomen in het Pieter Baan Centrum (PBC) te Utrecht. Meestal is de zogenaamde Pro Justitia rapportage echter afkomstig van de Forenisch Psychiatrische Dienst (FPD), die rapporteren naar aanleiding van ambulant onderzoek. Voor de PJ-rapportage wordt onderzocht of de verdachte leidt aan psychiatrische ziektebeelden en/of persoonlijkheidsstoornissen, die ten tijde van het delict een rol gespeeld zouden kunnen hebben.
De rechter heeft de keuze tussen terbeschikkingstelling met bevel tot dwangverpleging of terbeschikkingstelling met voorwaarden. In het eerste geval zal de veroordeelde worden opgenomen in een tbs-kliniek. In het tweede geval kan de rechter specifieke, op het individu gerichte voorwaarden stellen. Deze zullen vrijwel altijd inhouden dat de verdachte zelf medische hulp inschakelt, zich laat opnemen in een inrichting en/of bepaalde behandelingen en medicijnen gedoogt. De TBS met dwangverpleging kan weer worden opgesplitst in de gemaximeerde TBS en de gewone. Laatstgenoemde is de bekende TBS die telkens kan worden verlengd. De eerste mag maar één keer worden verlengd en kan dus maximaal 3 of 4 jaar duren. Deze kan alleen worden opgelegd als het indexdelict er één is die niet gericht is tegen of gevaar veroorzaakt voor de onaantastbaarheid van het lichaam van één of meer personen.
Verblijf en behandeling
Er zijn in Nederland twaalf tbs-klinieken, vier rijksinstellingen en acht particuliere klinieken. Allemaal ressorteren ze onder de vlag van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) van het Ministerie van Justitie. Terbeschikkinggestelden worden in de klinieken behandeld om het recidivegevaar (dat wil zeggen het risico op herhaling) te verminderen. Het resultaat van de behandeling is sterk afhankelijk van de houding van de terbeschikkinggestelde ten opzichte van de aangeboden behandeling. De onafhankelijke Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming controleert of de klinieken zich aan de wet houden en de rechten van terbeschikkinggestelden voldoende waarborgen. In juni 2005 waren er in totaal 1600 TBS-patiënten onder behandeling, inclusief de longstayers.
Duur en verlenging
De gewone terbeschikkingstelling heeft geen vooraf bepaalde duur, maar kan iedere keer met maximaal twee jaar worden verlengd. Dat betekent dat elke tbs-maatregel minimaal eens per twee jaar wordt geëvalueerd door de rechter. Tijdens deze zogenaamde verlengingszittingen zal de behandelend psychiater als getuige-deskundige informatie geven over het verloop van de behandeling. De officier van justitie zal het belang van de maatschappij en de slachtoffers vertegenwoordigen en de terbeschikkinggestelde kan zich laten vertegenwoordigen door een advocaat.
Verdachten vrezen de TBS vanwege de mogelijkheid deze onbeperkt op te leggen. De meeste zouden liever tot een langere gevangenisstraf worden veroordeeld die tenminste zekerheid geeft dan tot een TBS die jaren kan voortduren. Tot voor kort was de capaciteit van de klinieken beperkt waardoor de veroordeelden in voorlopige hechtenis moesten blijven. Soms duurde deze wel 1 of 2 jaar. In sommige gevallen is hierdoor aan gedetineerden schadevergoeding toegekend.
TBS kan samen met gevangenisstraf worden opgelegd. Eerst zal één derde deel van de gevangenisstraf moeten worden uitgezeten waarna de eerste TBS-periode begint te lopen. De daadwerkelijke plaatsing in een kliniek laat vaak nog lang op zich wachten. In de tussenliggende periode verblijven de TBS'ers als passant in huizen van bewaring. In het Zwarte Ruiterarrest veroordeelde de rechter de Zwarte Ruiter, een zeer gevaarlijke en geestelijk gestoorde overvaller, ondanks sterk verminderde toerekeningsvatbaarheid en TBS, toch tot een lange gevangenisstraf (15 jaar). De ratio hierachter was dat de rechter geen vertrouwen had in de beveiligende werking van TBS, en de maatschappij tegen deze gevaarlijke en nietsontziende persoon wilde beschermen.
Longstay
De wetgever stelt dat een tbs-behandeling in principe binnen zes jaar afgerond moet zijn. Als binnen deze zes jaar het recidivegevaar onvoldoende is verminderd, wordt de kliniek gekort op de verpleegprijs en zal de nadruk verschuiven van behandeling naar verblijf. Wanneer behandeling in twee verschillende klinieken onvoldoende resultaat oplevert, kan een terbeschikkinggestelde aangemerkt worden als 'longstay-patiënt'. Hoewel ook nu nog de maatregel elke twee jaar wordt geëvalueerd kan dit leiden tot een levenslang verblijf binnen justitiële instellingen of forensische psychiatrie.
De langstzittende tbs'er in Nederland zit sinds 1960 onafgebroken in een tbs-kliniek. In 2004 waren er 60 long-stay patiënten in Nederland. In 2007 zullen er waarschijnlijk 200 zijn, zo heeft Minister Donner midden augustus van dit jaar aangekondigd.
Long care
In september 2005 minister Donner een nadere verdeling van de groep 'longstay-patiënten':
- een 'long care-groep' waarbij langdurige zorg nodig is, maar de beveiliging minder voorop hoeft te staan;
- een 'long stay-groep' waarbij naast zorg ook een zware beveiliging nodig blijft.
Verlof en resocialisatie
Als de behandelend psychiaters denken dat zowel de maatschappij als de patiënt toe zijn aan een verantwoorde herintroductie in de maatschappij, dan kunnen zij het Ministerie van Justitie vragen om een verlofmarge toe te staan. In eerste instantie zal deze marge klein zijn, een eerste verlof kan bijvoorbeeld een rondje wandelen rond de kliniek zijn, uiteraard begeleid. Als dit goed gaat kan het verlof langzaam, stap voor stap worden uitgebreid. Elk verlof en elke stap worden door het behandelend team bekeken. Bij twijfel wordt het verlof ingetrokken. Elke uitbreiding van de verlofmarge moet goedgekeurd worden door het Ministerie. In 2003 waren er 49.910 verloven landelijk. In 90 gevallen keerden patiënten niet of te laat terug in hun instelling.
Transmuraal verlof
Transmuraal verlof is een overgangsperiode tussen het verblijf in de tbs-kliniek en een zelfstandig leven of een verblijf in een niet-justitiële instelling, zoals bijvoorbeeld een algemeen psychiatrisch ziekenhuis of een ribw. In deze periode verblijft de terbeschikkinggestelde buiten de kliniek, maar hij valt nog wel onder de verantwoordelijkheid van de tbs-kliniek en dient zich dus aan bepaalde afspraken te houden. De reclassering gaat in deze periode geleidelijk de nazorg overnemen.
Actuele discussie
In augustus 2004 kwam de tbs-maatregel onder vuur te liggen, toen een patiënt niet terugkeerde van zijn verlof en een 13-jarig meisje uit Eibergen ontvoerde en misbruikte. Hij werd na vier dagen in Duitsland gearresteerd. Ook de ontsnapping in 1997 van twee patiënten uit de zwaar beveiligde Van Mesdagkliniek in Groningen was nog niet vergeten. In juni 2005 kwam het systeem wederom onder vuur te liggen, toen een tbs'er op verlof zich aan het toezicht van zijn begeleiders onttrok. Hij werd na ruim een week aangetroffen in de tuin van een vermoorde bejaarde man en wordt verdacht van diens moord. Aan deze laatste situatie wordt hierna gerefereerd als de 'affaire Schippers'.
Minister Donner
Deze incidenten riepen veel maatschappelijke onrust op. Minister Donner kreeg tweemaal forse kritiek te verduren. Hij pareerde de kritiek door te zeggen dat hij de wet correct uitvoert. Volgens hem heeft de politiek gekozen voor een systeem waarin mensen na behandeling een tweede kans kunnen krijgen in de samenleving. Zo'n systeem kan niet bestaan zonder risico's. Als de samenleving een ander systeem wil, is het aan de politiek dit te veranderen, aldus Donner. De minister heeft wel na beide incidenten de voorwaarden, regels en controle van de verloven verscherpt. Ook zegt hij toe de capaciteit van de long-stay afdelingen te vergroten.
De rechters
Een ander onderdeel van de actuele discussie over tbs, is de rol van de rechters ten aanzien van de verlenging van de tbs-maatregel. Zij kunnen meegaan met het advies van de deskundigen (conform) of zij kunnen het advies naast zich neerleggen (contrair). En dat laatste is zeker geen uitzondering. Men vraagt zich af of een rechter wel voldoende deskundig is om een dergelijk oordeel te vellen. Uit onderzoek van het WODC is inmiddels gebleken dat het gevaar op herhaling van het indexdelict of vergelijkbaar groter is na contraire beëindigingen. Een alternatief zou kunnen zijn een onafhankelijk comité van deskundigen, zoals gebruikelijk in enkele landen met een soortgelijk systeem.
Professor Van Marle
Volgens tbs-deskundige prof. dr. H. van Marle (oud-directeur van zowel de Van Mesdagkliniek als het Pieter Baan Centrum) is 60% van de huidige populatie in de tbs-klinieken onbehandelbaar. Zij zouden volgens hem moeten worden geplaatst op goedkopere long-stay voorzieningen, om zo plaats te maken voor mensen die wel behandelbaar zijn. Volgens Van Marle is de behandelbaarheid van patiënten vrij vroeg in de behandeling in te schatten.
Parlementair onderzoek
Naar aanleiding van de 'affaire Schippers' heeft de tweede kamer besloten tot een parlementair onderzoek. Men zal in september 2005 beginnen met dit onderzoek.
Externe links