Vereenigde Oostindische Compagnie
De
Vereenigde Oostindische Compagnie (vaak afgekort tot
VOC) was een organisatie die in de 17e en 18e eeuw van de Nederlandse overheid het
monopolie kreeg op de handel met Azië. De VOC was de eerste echte
multinational ter wereld en wordt eveneens gezien als het eerste bedrijf dat
aandelen uitgaf.
Oprichting
Tot 1595 was de handel in Oosterse specerijen volledig in handen van Portugal dat vanaf 1498 vaarroutes naar Azië ontdekte. Kaarten en vaarroutes werden echter strikt geheim gehouden zodat Portugal in feite het monopolie op de handel had. Pas toen in 1592 Jan Huygen van Linschoten terug kwam uit de Oriënt kreeg men in de Republiek voldoende kennis in handen om zelf een expeditie uit te rusten.
In 1595 stuurde de Compagnie van Verre een expeditie van vier schepen uit naar Indië onder leiding van koopman Cornelis de Houtman. Toen in 1597 drie van de vier schepen behouden terugkeerden, bleek dat een dergelijke expeditie mogelijk was. Er werd meteen al in 1598 een groot aantal expedities vanuit Nederland naar Indië gestuurd. Sommige liepen op mislukkingen uit, andere waren een groot succes met winsten van enkele malen de kosten. In totaal werden er tussen 1598 en 1601 vijftien expedities uitgestuurd waaraan zo'n 65 schepen deelnamen.
Johan van Oldenbarnevelt zag de situatie met zorgen aan. De Nederlandse compagnieën waren vaak meer bezig elkaar te beconcurreren dan de Portugezen en Engelsen. Toen bovendien in 1600 de Engelse East India Company werd opgericht, spoorde hij de Staten-Generaal aan om aan deze situatie een einde te maken. De Staten-Generaal besloten alle bestaande compagnieën in één grote compagnie te laten opgaan. De beheerders van de diverse compagnieën konden aandelen in deze nieuwe Vereenigde Oostindische Compagnie nemen. De VOC werd opgericht in 1602 en bestond uit zes kamers: Amsterdam, Middelburg, Enkhuizen, Delft, Hoorn en Rotterdam. Vertegenwoordigers van deze kamers kwamen bij elkaar als de Heeren XVII. De VOC had vergaande voorrechten. Niet alleen had het een monopolie op de handel rond Kaap de Goede Hoop en door de Straat Magellaan, maar het had ook het recht om gebieden te bezitten, oorlogen te voeren en internationale verdragen te sluiten. Feitelijk kon de onderneming zich in Azië gedragen alsof het de Nederlandse staat zelf was. De VOC gebruikte deze militaire macht niet alleen om zich zelf te beschermen: moord, kolonisatie en afpersing werden niet geschuwd om handel af te dwingen.
Handelsgebied
In de Oost was het centrum van het VOC-gebied de stad Batavia, voor de komst van de Nederlanders Djajakarta (Jayakarta) geheten (tegenwoordig Jakarta). De Nederlandse thuisbasis werd hier gevestigd in 1619 door gouverneur-generaal Jan Pieterszoon Coen.
Er werd handel gedreven (hoewel soms maar kort) met onder meer Japan, China, Vietnam, Thailand, Cambodja, de Molukken, Ceylon, India en Formosa, het huidige Taiwan. Een groot deel van de winst van de VOC kwam niet van de handel tussen Azië en Europa, maar van die binnen Azië. Een speciale relatie had de VOC met Japan: Van 1641 tot 1853 waren de Nederlanders de enige westerlingen die in Japan handel mochten drijven. Hiervoor gebruikten ze als thuisbasis het kunstmatige eiland Deshima in de haven van Nagasaki. De VOC was de eerste vertegenwoordiger van Nederland in de betrekkingen tussen Nederland en Thailand.
Einde
Gedurende de 18e eeuw ging het achteruit met de VOC. Reden hiervoor was de toename van de Engelse en Franse concurrentie. Maar ook de intra-Aziatische handel, in het begin een belangrijk financieringsmiddel voor de VOC, leed sinds het eind van de 17e eeuw verlies. De VOC leunde vanaf die tijd op de winsten die in Amsterdam met de verkoop van goederen werden gemaakt. Toen echter door de Engels-Nederlandse oorlog (1780-1784) de retourschepen de Republiek niet meer konden bereiken, ging het snel bergafwaarts. In 1781 besloot de compagnie het uitbetalen van dividenden te staken. Maar ook dit, en steun van de Staten-Generaal, kon het tij niet keren. De invasie van de Fransen en de oprichting van de Bataafse Republiek betekende het einde. Op 17 maart 1798 werd de VOC ontbonden. Haar schulden en bezittingen gingen over op de Republiek. Uiteindelijk werden in de gehele bestaansperiode meer dan 4700 reizen onder VOC-vlag naar Azië aanvaard.
Zie ook
Externe links